Co dzieje się ze złotem po śmierci małżonka: dział spadku a majątek wspólny?

Złoto z majątku wspólnego nie wchodzi w całości do spadku po zmarłym małżonku. Śmierć męża lub żony kończy wspólność majątkową, a połowa wspólnego złota należy do żyjącego małżonka jako jego udział (art. 43 § 1 kro). Do spadku wchodzi tylko druga połowa oraz złoto, które było majątkiem osobistym zmarłego. Tę część dzielą spadkobiercy, a przy dziedziczeniu ustawowym zwykle jest wśród nich także sam małżonek. Sztabki i monety rozdziela się fizycznie w podziale majątku wspólnego i w dziale spadku, które sąd może przeprowadzić w jednym postępowaniu.

Jaka część wspólnego złota wchodzi do spadku?

Do spadku wchodzi udział zmarłego, który z mocy ustawy wynosi połowę. To, że śmierć kończy wspólność, potwierdza art. 566 kpc: w sprawie o podział majątku wspólnego wskazuje on jako właściwy sąd spadku, „jeżeli wspólność ustała przez śmierć jednego z małżonków”. Wielkość udziałów określa art. 43 § 1 kro: „Oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym”.

Do spadku należą tylko prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, które „przechodzą z chwilą jego śmierci” na spadkobierców (art. 922 § 1 kc). Połowa wspólnego złota była prawem żyjącego małżonka jeszcze przed śmiercią, więc nie jest częścią spadku. Spadek otwiera się z chwilą śmierci i w tym samym momencie nabywają go spadkobiercy (art. 924 i 925 kc).

Równe udziały mogą zmienić się tylko wyjątkowo. Art. 43 § 2 kro pozwala żądać nierównych udziałów z ważnych powodów, ale spadkobiercy mogą to zrobić „tylko w wypadku, gdy spadkodawca wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa albo o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji”. Żyjący małżonek takiego ograniczenia nie ma.

Co ze złotem, które było majątkiem osobistym zmarłego?

Wchodzi do spadku w całości. Do majątku osobistego należy między innymi złoto kupione przed ślubem, otrzymane w spadku lub darowiźnie, jeśli spadkodawca lub darczyńca nie postanowił inaczej, a także nabyte za pieniądze z tego majątku (art. 33 pkt 1, 2 i 10 kro). Żyjący małżonek nie ma w takim złocie połowy, choć może odziedziczyć jego część.

To, że złoto było osobiste, a nie wspólne, wykazuje się tak samo jak przy rozwodzie: fakturami, potwierdzeniami przelewów, umowami darowizny i postanowieniami spadkowymi. Szerzej o tym rozgraniczeniu pisze wpis jak dzieli się złoto przy rozwodzie.

Ile złota dziedziczy małżonek, a ile dzieci?

Przy dziedziczeniu ustawowym podział zależy od tego, kto poza małżonkiem jest powołany do spadku. Art. 931 § 1 kc stanowi, że w pierwszej kolejności powołane są dzieci spadkodawcy i jego małżonek, którzy dziedziczą w częściach równych, „jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku”. Gdy zmarły nie miał zstępnych, małżonek dziedziczy z rodzicami zmarłego i dostaje połowę spadku (art. 932 § 1 i 2, art. 933 § 1 kc). W braku zstępnych, rodziców, rodzeństwa i ich zstępnych cały spadek przypada małżonkowi (art. 933 § 2 kc). Małżonek pozostający w separacji nie dziedziczy z ustawy (art. 935¹ kc).

Przykład: małżonkowie kupili w czasie małżeństwa 10 sztabek po jednej uncji, a zmarły nie miał złota osobistego ani testamentu. Spadek dzielą po równo małżonek i dwoje dzieci, więc każdemu przypada jedna trzecia.

Liczby w tabeli to udziały w złocie, a nie gotowy przydział. Sztabki nie da się przeciąć bez utraty wartości, więc przy podziale przyznaje się całe sztuki, a różnice wyrównuje dopłatami albo spłatami (art. 211 i 212 kc w związku z art. 1035 kc). Testament może ułożyć te proporcje inaczej, ale nie obejmuje połowy złota należącej do żyjącego małżonka. Konkretną sztabkę lub monetę spadkodawca może przeznaczyć wybranej osobie zapisem w testamencie, co opisuje wpis czy złoto można zapisać w testamencie konkretnej osobie.

Czy przed działem spadku można sprzedać wspólne złoto?

Co do zasady tylko za zgodą pozostałych uprawnionych, bo od śmierci do podziału żyjący małżonek i spadkobiercy są współuprawnieni do złota. Art. 46 kro odsyła do przepisów o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku, a art. 1035 kc do przepisów o współwłasności w częściach ułamkowych. Według art. 199 kc do rozporządzania rzeczą wspólną „potrzebna jest zgoda wszystkich współwłaścicieli”. Jeśli jej brakuje, współwłaściciele, których udziały wynoszą co najmniej połowę, mogą żądać rozstrzygnięcia przez sąd.

Udziałem w konkretnej sztabce spadkobierca może rozporządzić za zgodą pozostałych. Bez niej „rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku” (art. 1036 kc). Zasady samodzielnego zarządu, które w czasie małżeństwa pozwalały sprzedać złoto bez zgody współmałżonka, przestały obowiązywać w chwili śmierci. Opisuje je wpis czy małżonek może sprzedać złoto z majątku wspólnego bez zgody drugiego.

Jak przebiega podział złota między małżonka i spadkobierców?

Najpierw trzeba ustalić, kto dziedziczy. We wniosku o dział spadku powołuje się postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany notarialny akt poświadczenia dziedziczenia (art. 680 § 1 kpc). Jeśli żadnego z nich nie ma, sąd stwierdza nabycie spadku w toku postępowania działowego (art. 681 kpc). Gdy część złota zmarłego leży w skrytce bankowej, otwarcie skrytki przez spadkobierców opisuje wpis jak spadkobiercy otwierają skrytkę bankową ze złotem.

Sam podział może nastąpić na dwa sposoby:

1. Umowa wszystkich spadkobierców. Art. 1037 § 1 kc dopuszcza dział umowny. Akt notarialny jest potrzebny, gdy do spadku należy nieruchomość (§ 2), a szczególna forma obowiązuje też przy przedsiębiorstwie (§ 3), natomiast przy samym złocie takich wymogów nie ma. Umowę można ograniczyć do części spadku, na przykład tylko do złota (art. 1038 § 2 kc).
2. Postępowanie sądowe. W sprawie o podział majątku wspólnego po śmierci małżonka właściwy jest sąd spadku (art. 566 kpc). Skład i wartość spadku ustala sąd (art. 684 kpc). Kodeks pozwala połączyć dział spadku ze zniesieniem współwłasności, gdy rzeczy ze spadku są współwłasnością także z innego tytułu niż dziedziczenie (art. 689 kpc). Sądy stosują go również wtedy, gdy łączą dział spadku z podziałem majątku wspólnego małżonków.

Podział majątku wspólnego jest tu pierwszym krokiem, bo dopiero on oddziela połowę żyjącego małżonka od spadku. Skoro wartość złota ustala sąd, przy metalu, którego cena się zmienia, wysokość dopłat i spłat zależy od wyceny przyjętej w postępowaniu. Sąd Najwyższy przyjął, że skład majątku wspólnego ustala się według chwili ustania wspólności, a jego wartość według cen z chwili dokonywania podziału (uchwała z 23 lutego 2018 r., III CZP 103/17). Liczy się więc cena złota z okresu podziału, a nie z dnia śmierci.

Jakie podatki dotyczą złota po zmarłym małżonku?

Połowa wspólnego złota należąca do żyjącego małżonka nie podlega podatkowi od spadków i darowizn. Podatek ten obejmuje nabycie rzeczy tytułem dziedziczenia (art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn), a tej połowy małżonek od zmarłego nie nabywa, bo należała do niego już wcześniej.

Złoto odziedziczone przez małżonka, dzieci, wnuki czy rodziców zmarłego może być zwolnione z podatku jako nabycie przez najbliższą rodzinę (art. 4a ust. 1). Warunkiem jest zgłoszenie nabycia naczelnikowi urzędu skarbowego w ciągu 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu stwierdzającego nabycie spadku, a przy akcie poświadczenia dziedziczenia od dnia jego zarejestrowania (art. 4a ust. 1a). W niektórych przypadkach zgłoszenie nie jest potrzebne, na przykład gdy wartość nabytego majątku nie przekracza kwoty wolnej od podatku (art. 4a ust. 4). Szczegóły, w tym formularz i kwoty wolne, opisuje wpis czy od złota ze spadku lub darowizny płaci się podatek.

Osobny obowiązek podatkowy może powstać przy samym podziale. Ustawa obejmuje także nabycie w drodze „nieodpłatnego zniesienia współwłasności” (art. 1 ust. 1 pkt 4), a obowiązek powstaje z chwilą zawarcia umowy albo uprawomocnienia orzeczenia (art. 6 ust. 1 pkt 7). Chodzi o sytuację, w której ktoś dostaje więcej złota, niż wynosi jego udział, i nie spłaca pozostałych. Również wtedy najbliższa rodzina korzysta ze zwolnienia z art. 4a, jeśli zgłosi nabycie w terminie.

Przy późniejszej sprzedaży odziedziczonego złota liczy się termin pół roku od końca miesiąca nabycia (art. 10 ust. 1 pkt 8 lit. d ustawy o PIT). Przepis, który pozwala doliczyć okres posiadania przez spadkodawcę (art. 10 ust. 5), dotyczy tylko nieruchomości i praw z lit. a-c, a nie złota. Zasady liczenia tego terminu opisuje wpis jaki podatek zapłacisz przy sprzedaży złota.

Co zmienia intercyza?

Przy rozdzielności majątkowej nie ma majątku wspólnego, więc całe złoto zmarłego wchodzi do spadku, a żyjącemu małżonkowi nie należy się z tego tytułu połowa. Dziedziczy je natomiast na zwykłych zasadach, bo intercyza nie zmienia prawa spadkowego. Przy rozdzielności z wyrównaniem dorobków dochodzi jeszcze rozliczenie: art. 51⁵ § 1 kro stanowi, że w razie śmierci jednego z małżonków „wyrównanie dorobków następuje między jego spadkobiercami a małżonkiem pozostałym przy życiu”. Sposób liczenia złota w dorobku wyjaśnia wpis jak intercyza wpływa na złoto.