Jak intercyza wpływa na złoto: rozdzielność majątkowa a wyrównanie dorobków?

Intercyza, czyli umowa majątkowa małżeńska zawarta w formie aktu notarialnego (art. 47 § 1 kro), decyduje o tym, czy złoto kupione w czasie małżeństwa jest wspólne. Przy rozdzielności majątkowej sztabki i monety należą do tego z małżonków, który je kupił, i tylko on nimi zarządza. W wariancie z wyrównaniem dorobków jest tak samo w czasie małżeństwa, ale po ustaniu tego ustroju porównuje się, o ile wzrosła wartość majątku każdego z małżonków. Złoto kupione po zawarciu umowy wlicza się wtedy do dorobku według cen z chwili rozliczenia, a pomija się to sprzed umowy oraz otrzymane w spadku lub darowiźnie. Intercyza zawarta w trakcie małżeństwa nie dzieli jednak złota kupionego wcześniej: pozostaje ono wspólne aż do podziału.

Jakie ustroje majątkowe może ustanowić intercyza?

Art. 47 § 1 kro wymienia cztery możliwości:

„Małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków (umowa majątkowa). Umowa taka może poprzedzać zawarcie małżeństwa.”

Przy rozszerzeniu albo ograniczeniu wspólności złoto kupione w małżeństwie nadal jest co do zasady wspólne, zmienia się tylko zakres majątku wspólnego. Rozszerzenie ma jednak granice: umową nie można włączyć do wspólności między innymi przedmiotów, które przypadną małżonkowi „z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny” (art. 49 § 1 pkt 1 kro). Złoto odziedziczone przez jednego z małżonków pozostaje więc jego majątkiem osobistym także po rozszerzeniu wspólności. Dalsza część wpisu dotyczy dwóch ustrojów, w których majątku wspólnego nie ma.

Do kogo należy złoto przy rozdzielności majątkowej?

Do tego z małżonków, który je nabył. Art. 51 kro stanowi, że przy umownej rozdzielności „każdy z małżonków zachowuje zarówno majątek nabyty przed zawarciem umowy, jak i majątek nabyty później”, a art. 51¹ dodaje, że „każdy z małżonków zarządza samodzielnie swoim majątkiem”. Drugi małżonek nie może się więc sprzeciwić, gdy właściciel sprzedaje swoje złoto, bo przy rozdzielności nie ma odpowiednika art. 36¹ kro, który przy wspólności daje takie prawo.

Jeśli małżonkowie kupią złoto razem, stają się jego współwłaścicielami w częściach ułamkowych (art. 195 i 196 kc). Ustawa domniemywa, że udziały są równe (art. 197 kc), a do sprzedaży wspólnej sztabki „potrzebna jest zgoda wszystkich współwłaścicieli” (art. 199 kc). Przy rozdzielności warto więc mieć dokumenty pokazujące, kto i za czyje pieniądze kupił złoto, czyli faktury wystawione na konkretną osobę i potwierdzenia przelewów z jej rachunku.

Co dzieje się ze złotem kupionym przed intercyzą?

Złoto kupione przed ślubem było i pozostaje majątkiem osobistym (art. 33 pkt 1 kro). Inaczej jest ze złotem kupionym w czasie małżeństwa, zanim małżonkowie zawarli intercyzę. Takie złoto było wspólne, a umowa kończy wspólność ustawową tylko na przyszłość i sama nie rozdziela tego, co już do majątku wspólnego należało. Od chwili ustania wspólności stosuje się do niego przepisy o wspólności majątku spadkowego i dziale spadku (art. 46 kro), a w praktyce zasady współwłasności w częściach ułamkowych. Dlatego sztabki kupione przed intercyzą do majątku wspólnego można sprzedać tylko za zgodą obojga, o czym szerzej przeczytasz we wpisie czy małżonek może sprzedać złoto z majątku wspólnego bez zgody drugiego.

Żeby takie złoto rozdzielić, małżonkowie dzielą dawny majątek wspólny umową albo przed sądem, tak samo jak po rozwodzie (zasady opisuje wpis jak dzieli się złoto przy rozwodzie). Ustawa przewiduje datę wcześniejszą niż dzień wytoczenia powództwa dla rozdzielności ustanawianej wyrokiem sądu, i to „w wyjątkowych wypadkach” (art. 52 § 2 kro).

Jak złoto liczy się w wyrównaniu dorobków?

Rozdzielność z wyrównaniem dorobków działa w czasie małżeństwa jak zwykła rozdzielność (art. 51² kro). Różnica pojawia się po jej ustaniu, kiedy porównuje się dorobki. Art. 51³ kro określa trzy zasady, które przy złocie mają duże znaczenie:

„§ 1. Dorobkiem każdego z małżonków jest wzrost wartości jego majątku po zawarciu umowy majątkowej. § 2. Jeżeli umowa majątkowa nie stanowi inaczej, przy obliczaniu dorobków pomija się przedmioty majątkowe nabyte przed zawarciem umowy majątkowej i wymienione w art. 33 pkt 2, 5-7, 9 oraz przedmioty nabyte w zamian za nie (...) § 3. Dorobek oblicza się według stanu majątku z chwili ustania rozdzielności majątkowej i według cen z chwili rozliczenia.”

Z tych przepisów wynikają trzy skutki dla złota:

• Złoto kupione po zawarciu umowy liczy się w dorobku według cen z chwili rozliczenia, a nie według ceny zakupu. Jeśli cena złota wzrosła, dorobek właściciela sztabek rośnie razem z nią, a jeśli spadła, maleje.
• Złoto kupione przed umową nie zwiększa dorobku, bo dorobkiem jest wzrost wartości majątku po zawarciu umowy. Majątek sprzed umowy wycenia się według tych samych cen z chwili rozliczenia, więc zmiana ceny takiego złota do dorobku nie wchodzi (tak ten przepis zwykle się rozumie). Pomija się też złoto otrzymane w spadku lub darowiźnie (art. 33 pkt 2 kro) i kupione w zamian za takie składniki, chyba że umowa majątkowa stanowi inaczej.
• Stan majątku ustala się na chwilę ustania rozdzielności. Sprzedane wcześniej sztabki nie wchodzą do dorobku jako złoto, ale to, co zostało z uzyskanych pieniędzy, nadal jest częścią majątku. Do dorobku dolicza się też wartość darowizn dokonanych przez małżonka, z wyjątkiem przekazanych wspólnym zstępnym oraz drobnych, zwyczajowo przyjętych darowizn na rzecz innych osób (art. 51³ § 2 pkt 1 kro).

Przykład na kwotach umownych: po zawarciu umowy Piotr kupił złoto za 80 000 zł z zarobków z tego okresu, a Anna odłożyła 40 000 zł na rachunku. Miał też dwie sztabki sprzed umowy, które w rozliczeniu się pomija. W chwili rozliczenia złoto kupione po umowie jest warte 140 000 zł. Dla uproszczenia przyjmujemy, że małżonkowie nie mają długów ani innych składników majątku.

Po wyrównaniu każde z małżonków ma dorobek równy 90 000 zł. Gdyby w chwili rozliczenia złoto było warte mniej, na przykład 60 000 zł, różnica dorobków wyniosłaby 20 000 zł, a wyrównanie 10 000 zł. Sztabki z okresu sprzed umowy w żadnym wariancie nie wpływają na wynik.

Kiedy i jak następuje wyrównanie dorobków?

Po ustaniu rozdzielności, a więc najczęściej po rozwodzie, po śmierci jednego z małżonków albo po rozwiązaniu lub zmianie umowy majątkowej. Art. 51⁴ kro stanowi:

„§ 1. Po ustaniu rozdzielności majątkowej małżonek, którego dorobek jest mniejszy niż dorobek drugiego małżonka, może żądać wyrównania dorobków przez zapłatę lub przeniesienie prawa. § 2. Z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać zmniejszenia obowiązku wyrównania dorobków. § 3. W razie braku porozumienia między stronami co do sposobu lub wysokości wyrównania, rozstrzyga sąd.”

„Przeniesienie prawa” oznacza, że wyrównanie nie musi nastąpić w pieniądzu. Małżonek z większym dorobkiem może na przykład przenieść na drugiego część sztabek, jeśli obie strony się na to zgodzą albo tak rozstrzygnie sąd. Gdy jeden z małżonków umrze, wyrównanie następuje między jego spadkobiercami a drugim małżonkiem (art. 51⁵ § 1 kro). Spadkobiercy mogą żądać zmniejszenia obowiązku wyrównania tylko wtedy, gdy zmarły wystąpił o rozwód, unieważnienie małżeństwa albo separację (art. 51⁵ § 2 kro).

Czego intercyza nie zmienia?

Po pierwsze, intercyza nie chroni automatycznie przed wierzycielami. Art. 47¹ kro stanowi, że małżonek może powoływać się na umowę majątkową wobec innych osób, „gdy jej zawarcie oraz rodzaj były tym osobom wiadome”. Więcej o egzekucji ze złota przeczytasz we wpisie czy komornik może zająć złoto inwestycyjne.

Po drugie, intercyza nie zmienia dziedziczenia. Małżonek dziedziczy z ustawy na zasadach art. 931 i następnych kodeksu cywilnego niezależnie od ustroju majątkowego. Przy rozdzielności nie ma jednak majątku wspólnego, więc całe złoto należące do zmarłego wchodzi do spadku, a żyjący małżonek nie ma w nim połowy z tytułu wspólności. Szczegóły opisuje wpis co dzieje się ze złotem po śmierci małżonka.