Czy małżonek może sprzedać złoto z majątku wspólnego bez zgody drugiego?

W czasie trwania wspólności majątkowej małżonek może sprzedać wspólne złoto bez zgody drugiego. Sztabki i monety są ruchomościami, a każdy z małżonków samodzielnie zarządza majątkiem wspólnym (art. 36 § 2 kro). Zgoda drugiego małżonka jest potrzebna tylko do czynności wymienionych w art. 37 § 1 kro, a z nich przy złocie w grę wchodzi zwykle jedynie darowizna. Drugi małżonek może się sprzedaży sprzeciwić, a pieniądze, które sprzedający wyda na własne potrzeby, sąd rozliczy przy podziale majątku. Inaczej jest po rozwodzie, separacji albo intercyzie: wtedy do sprzedaży wspólnej sztabki potrzebna jest zgoda obojga.

Dlaczego do sprzedaży złota zgoda małżonka nie jest potrzebna?

Ponieważ ustawa wprowadza zasadę samodzielnego zarządu, a wyjątki od niej wylicza wprost. Art. 36 § 2 kro stanowi:

„Każdy z małżonków może samodzielnie zarządzać majątkiem wspólnym, chyba że przepisy poniższe stanowią inaczej. Wykonywanie zarządu obejmuje czynności, które dotyczą przedmiotów majątkowych należących do majątku wspólnego, w tym czynności zmierzające do zachowania tego majątku.”

Czynności, które wymagają zgody drugiego małżonka, wymienia art. 37 § 1 kro. Są to czynności dotyczące nieruchomości i użytkowania wieczystego, praw rzeczowych do budynku lub lokalu, gospodarstwa rolnego i przedsiębiorstwa oraz „darowizny z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych”. Sprzedaży ruchomości w tym katalogu nie ma, więc sztabkę kupioną w czasie małżeństwa może sprzedać każde z małżonków, także to, które jej nie kupowało.

Samodzielność nie zwalnia z informowania drugiego małżonka. Art. 36 § 1 kro nakłada na małżonków obowiązek współdziałania w zarządzie, w szczególności udzielania sobie informacji „o stanie majątku wspólnego” i o wykonywaniu zarządu. Sprzedaż bez uprzedzenia drugiego małżonka pozostaje jednak ważna, bo ustawa nie przewiduje w takim wypadku nieważności.

Kiedy jednak zgoda jest potrzebna?

Przy darowiźnie złota z majątku wspólnego, na przykład sztabki przekazanej dziecku albo rodzicom. Skutki braku zgody opisuje art. 37 kro:

„§ 2. Ważność umowy, która została zawarta przez jednego z małżonków bez wymaganej zgody drugiego, zależy od potwierdzenia umowy przez drugiego małżonka. (...) § 4. Jednostronna czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody drugiego małżonka jest nieważna.”

Darowizna jest umową, więc do czasu potwierdzenia przez drugiego małżonka pozostaje niepewna, a po odmowie nie wywołuje skutku. Art. 38 kro odsyła przy tym do przepisów o ochronie osób, które w dobrej wierze dokonały czynności prawnej z osobą nieuprawnioną do rozporządzania prawem. Ustawa nie podaje kwoty, do której darowizna jest „drobna” i „zwyczajowo przyjęta”, więc sztabki inwestycyjnej nie należy z góry tak traktować. Opodatkowanie samej darowizny opisuje wpis czy od złota ze spadku lub darowizny płaci się podatek.

Zgoda nie wystarczy natomiast przy złocie z majątku osobistego drugiego małżonka. Należy do niego złoto kupione przed ślubem albo otrzymane w spadku lub darowiźnie (art. 33 pkt 1 i 2 kro), a zarządza nim tylko właściciel. Jak ustalić, czy złoto jest wspólne, czy osobiste, wyjaśnia wpis jak dzieli się złoto przy rozwodzie.

Jak sprzeciwić się sprzedaży złota?

Małżonek, który nie chce sprzedaży wspólnego złota, może zgłosić sprzeciw na podstawie art. 36¹ kro:

„§ 1. Małżonek może sprzeciwić się czynności zarządu majątkiem wspólnym zamierzonej przez drugiego małżonka, z wyjątkiem czynności w bieżących sprawach życia codziennego lub zmierzającej do zaspokojenia zwykłych potrzeb rodziny albo podejmowanej w ramach działalności zarobkowej. § 2. Sprzeciw jest skuteczny wobec osoby trzeciej, jeżeli mogła się z nim zapoznać przed dokonaniem czynności prawnej.”

Sprzedaż sztabek trzymanych jako lokata zwykle nie jest bieżącą sprawą życia codziennego, więc sprzeciw jest dopuszczalny. Z § 2 wynika jednak ograniczenie praktyczne: sprzeciw działa wobec kupującego tylko wtedy, gdy ten mógł się o nim dowiedzieć przed transakcją. Ustawa nie przewiduje rejestru sprzeciwów, więc kupujący, który o sprzeciwie nie wiedział i nie mógł wiedzieć, nabywa złoto skutecznie. Dlatego sprzeciw ma znaczenie głównie wtedy, gdy wiadomo, komu małżonek chce sprzedać złoto, albo gdy kruszec leży w miejscu, z którego wydaje go osoba trzecia.

Art. 36¹ § 3 kro odsyła do art. 39, więc małżonek, któremu sprzeciw zablokował sprzedaż, może zwrócić się do sądu o zezwolenie na nią. Sąd udziela go, „jeżeli dokonania czynności wymaga dobro rodziny”.

Co może zrobić sąd, gdy małżonek wyprzedaje złoto?

Sąd może ograniczyć samodzielność takiego małżonka albo zakończyć wspólność. Art. 40 kro pozwala „z ważnych powodów” na żądanie jednego z małżonków pozbawić drugiego samodzielnego zarządu majątkiem wspólnym. Wtedy małżonek pozbawiony zarządu nie może już sam sprzedać złota.

Drugą drogą jest rozdzielność majątkowa ustanowiona przez sąd. Art. 52 § 1 kro pozwala jej żądać każdemu z małżonków z ważnych powodów, a § 2 dopuszcza w wyjątkowych wypadkach ustanowienie jej z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa, zwłaszcza gdy małżonkowie żyli w rozłączeniu. Od dnia ustania wspólności złoto kupione przez jednego z małżonków należy już tylko do niego. Czy powody są „ważne”, ocenia sąd w konkretnej sprawie.

Co dzieje się z pieniędzmi ze sprzedaży wspólnego złota?

Pieniądze ze sprzedaży dokonanej w czasie trwania wspólności wchodzą do majątku wspólnego, bo są przedmiotem majątkowym nabytym w tym okresie przez jednego z małżonków (art. 31 § 1 kro). Sama sprzedaż nie zmniejsza więc tego majątku, zmienia tylko jego postać.

Problem powstaje, gdy małżonek wyda pieniądze na własne cele. Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 14 maja 2024 r. (III CZP 38/23) przyjął, że w postępowaniu o podział majątku wspólnego „sąd z urzędu rozstrzyga także o roszczeniach wynikających z nieusprawiedliwionego rozporządzenia składnikami majątku wspólnego przez jednego z małżonków na własne potrzeby przed ustaniem wspólności majątkowej małżeńskiej”. Osobny wniosek nie jest więc potrzebny, ale pokrzywdzony małżonek nadal musi wykazać, że złoto było w majątku wspólnym i co się z nim stało.

Niezależnie od tego każdy z małżonków może z ważnych powodów żądać ustalenia nierównych udziałów (art. 43 § 2 kro). Jak sąd traktuje kruszec ukryty albo sprzedany przed podziałem, opisuje wpis jak dzieli się złoto przy rozwodzie. Opodatkowanie samej transakcji zależy przede wszystkim od tego, ile czasu minęło od zakupu, co wyjaśnia wpis jaki podatek zapłacisz przy sprzedaży złota.

Czy po rozwodzie albo separacji można sprzedać wspólne złoto bez zgody?

Nie. Od ustania wspólności do podziału majątku nie obowiązują już przepisy o zarządzie majątkiem wspólnym. Art. 46 kro odsyła do przepisów o wspólności majątku spadkowego i dziale spadku, a te z kolei (art. 1035 kc) do przepisów o współwłasności w częściach ułamkowych. Art. 199 kc stanowi:

„Do rozporządzania rzeczą wspólną oraz do innych czynności, które przekraczają zakres zwykłego zarządu, potrzebna jest zgoda wszystkich współwłaścicieli.”

Wspólność ustaje nie tylko przez rozwód. Orzeczenie separacji powoduje powstanie rozdzielności majątkowej (art. 54 § 1 kro), podobnie jak intercyza zawarta w trakcie małżeństwa. Złoto kupione przed powstaniem rozdzielności pozostaje wspólne aż do podziału, co opisuje wpis jak intercyza wpływa na złoto. Rozporządzenie udziałem w konkretnej sztabce, na przykład jego sprzedaż, bez zgody drugiego byłego małżonka jest bezskuteczne, „o ile naruszałoby uprawnienia” przysługujące mu przy podziale (art. 1036 kc w związku z art. 46 kro).

Kupujący w dobrej wierze jest jednak chroniony także w tym okresie. Według art. 169 § 1 kc nabywca rzeczy ruchomej od osoby nieuprawnionej uzyskuje własność z chwilą objęcia jej w posiadanie, „chyba że działa w złej wierze”. Skup, który nie wiedział o rozwodzie, zwykle zatrzyma złoto, a pominiętemu małżonkowi pozostaje rozliczenie ze sprzedającym przy podziale majątku.