Co dzieje się ze złotem i IKE przy upadłości konsumenckiej?

Przy upadłości konsumenckiej złoto inwestycyjne i środki na IKE lub IKZE wchodzą do masy upadłości, czyli majątku, który syndyk spienięża na spłatę wierzycieli. Prawo upadłościowe zostawia upadłemu tylko mienie, które Kodeks postępowania cywilnego wyłącza od egzekucji, a wśród tych wyłączeń nie ma ani sztabek, ani kont emerytalnych. Dłużnik musi wskazać i wydać syndykowi cały majątek, a złoto ukryte albo podarowane przed wnioskiem może przekreślić umorzenie długów.

Ustawa o IKE i IKZE nie reguluje upadłości oszczędzającego, a ten wpis nie analizuje orzeczeń o złocie i kontach emerytalnych w masie upadłości, dlatego wnioski poniżej wynikają z brzmienia przepisów. O szczegółach w konkretnej sprawie decyduje syndyk, sędzia-komisarz albo sąd.

Czy złoto i IKE wchodzą do masy upadłości?

Tak. Z dniem ogłoszenia upadłości majątek upadłego staje się masą upadłości, która służy zaspokojeniu wierzycieli (art. 61 Prawa upadłościowego). Do masy należy majątek posiadany w dniu ogłoszenia upadłości oraz nabyty w toku postępowania (art. 62), a wyjątki wylicza art. 63:

„Art. 63. 1. Nie wchodzi do masy upadłości:

1. mienie, które jest wyłączone od egzekucji według przepisów ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (...);
2. wynagrodzenie za pracę upadłego w części niepodlegającej zajęciu; (...)”

Kodeks postępowania cywilnego nie wyłącza spod egzekucji złota inwestycyjnego: art. 829 kpc nie wymienia złota ani metali szlachetnych, co szerzej opisuje wpis Czy komornik może zająć złoto inwestycyjne? Katalog wierzytelności i praw wyłączonych w art. 831 § 1 kpc nie obejmuje też IKE ani IKZE, o czym mówi wpis Czy komornik może zająć pieniądze na IKE lub IKZE? Odesłanie z art. 63 ust. 1 pkt 1 nie chroni więc żadnego z tych składników.

Upadłemu zostaje część dochodu na utrzymanie: wynagrodzenie w części niepodlegającej zajęciu oraz kwota ustalona według art. 63 ust. 1a-1c, powiązana z ustawą o pomocy społecznej i liczbą osób, które upadły utrzymuje. Ta ochrona dotyczy bieżącego dochodu, a nie zgromadzonych oszczędności w złocie czy na koncie emerytalnym.

Różnicę między kontem alokowanym a niealokowanym wyjaśnia wpis Czym różni się konto alokowane od niealokowanego? W upadłości ta różnica decyduje o tym, czy syndyk przejmuje konkretne sztabki, czy roszczenie wobec instytucji.

Złoto cudze, na przykład należące do rodziców i przechowywane w mieszkaniu upadłego, wyłącza się z masy, bo art. 70 stanowi, że „składniki mienia nienależące do majątku upadłego podlegają wyłączeniu z masy upadłości”. Właściciel musi jednak złożyć wniosek o wyłączenie i przedstawić w nim wszystkie twierdzenia i dowody (art. 73 ust. 1), bo ustawa domniemywa, że rzeczy w posiadaniu upadłego w dniu ogłoszenia upadłości należą do jego majątku (art. 69 ust. 3).

Co syndyk robi ze złotem upadłego?

Syndyk przejmuje złoto i sprzedaje je przy likwidacji masy upadłości. Upadły musi z nim przy tym współpracować: według art. 57 ust. 1 „jest obowiązany wskazać i wydać syndykowi cały swój majątek”, a potem potwierdza to na piśmie w oświadczeniu składanym sędziemu-komisarzowi.

Od dnia ogłoszenia upadłości upadły traci prawo zarządu mieniem wchodzącym do masy oraz możliwość korzystania z niego i rozporządzania nim (art. 75 ust. 1). Syndyk zgodnie z art. 173 „niezwłocznie obejmuje majątek upadłego, zarządza nim, zabezpiecza go przed zniszczeniem, uszkodzeniem lub zabraniem go przez osoby postronne oraz przystępuje do jego likwidacji”. Gdy upadły stawia opór, syndyka wprowadza w posiadanie komornik sądowy, a podstawą jest samo postanowienie o ogłoszeniu upadłości (art. 174 ust. 1).

Przy sprzedaży złota obowiązują trzy reguły:

• Zasada. Syndyk samodzielnie wybiera sposób likwidacji, który umożliwia zaspokojenie wierzycieli w jak największym stopniu, z uwzględnieniem kosztów (art. 491¹¹ᵃ ust. 1).
• Złoto o dużej wartości. Gdy wartość składnika w spisie inwentarza przekracza pięciokrotność przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw ogłaszanego przez Prezesa GUS, syndyk zawiadamia wierzycieli i sąd o sposobie likwidacji oraz o minimalnej cenie (art. 491¹¹ᵃ ust. 2). Sprzedaż może nastąpić najwcześniej po 14 dniach od zawiadomienia, jeśli sąd jej nie wstrzyma ani nie zakaże (ust. 5).
• Skarga. Na czynności syndyka upadły i wierzyciel mogą złożyć skargę do sądu upadłościowego w terminie 7 dni (art. 491¹²ᵃ). Sąd zakazuje sprzedaży w wybrany sposób albo za wskazaną cenę minimalną, gdy likwidacja byłaby niezgodna z prawem albo prowadziłaby do pokrzywdzenia upadłego lub wierzycieli (art. 491¹¹ᵃ ust. 3).

Co dzieje się z IKE i IKZE w upadłości konsumenckiej?

Środki na IKE i IKZE są częścią masy upadłości, więc zarząd nimi przechodzi na syndyka, a pieniądze mogą trafić do wierzycieli dopiero po wycofaniu ich z konta. Ustawa o IKE i IKZE wspomina o syndyku wyłącznie przy upadłości instytucji prowadzącej konto, a nie oszczędzającego.

Wycofanie środków przed spełnieniem warunków wypłaty ustawa nazywa zwrotem, a następuje on po wypowiedzeniu umowy:

„Art. 37. 1. Zwrot środków zgromadzonych na IKE lub IKZE następuje w razie wypowiedzenia umowy o prowadzenie IKE lub IKZE przez którąkolwiek ze stron, jeżeli nie zachodzą przesłanki do wypłaty lub wypłaty transferowej.”

Przepis nie mówi, kto wypowiada umowę, gdy oszczędzający jest w upadłości. Z IKE możliwy jest też częściowy zwrot (art. 2 pkt 15a ustawy o IKE i IKZE), ale o tym, czy w konkretnej sprawie wystarczy wycofać część środków, ustawy nie rozstrzygają. Pozostałe skutki zwrotu przepisy określają wprost:

• Zwrot w pieniądzu. Art. 38 ust. 1 wymaga formy pieniężnej, więc ETF, ETC i inne papiery na IKE prowadzonym na rachunku maklerskim trzeba sprzedać przed przekazaniem środków.
• Podatek od zwrotu z IKE. Od dochodu, czyli różnicy między wartością konta a sumą wpłat, pobiera się 19% zryczałtowanego podatku (art. 30a ust. 1 pkt 10 i ust. 8 ustawy o PIT).
• Podatek od zwrotu z IKZE. Zwracana kwota jest przychodem z innych źródeł (art. 20 ust. 1 ustawy o PIT) opodatkowanym według skali (art. 27 ust. 1), bo wpłaty wcześniej obniżały dochód.

Ustawa o PIT wiąże podatek ze zwrotem, a nie z jego przyczyną, więc te same zasady obowiązują przy zwrocie w upadłości, przy zajęciu komorniczym i przy dobrowolnym wypowiedzeniu umowy. Pełne porównanie podatków od wypłaty i zwrotu na obu kontach zawiera wpis Czym różni się IKE od IKZE?

Czy złoto sprzedane albo podarowane przed upadłością wraca do masy?

Może wrócić. Prawo upadłościowe pozwala podważyć czynności, przez które dłużnik pozbył się majątku przed wnioskiem. Darowizna złota albo jego sprzedaż za bezcen w ciągu roku przed złożeniem wniosku jest wobec masy bezskuteczna z mocy prawa:

„Art. 127. 1. Bezskuteczne w stosunku do masy upadłości są czynności prawne dokonane przez upadłego w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, którymi rozporządził on swoim majątkiem, jeżeli dokonane zostały nieodpłatnie albo odpłatnie, ale wartość świadczenia upadłego przewyższa w rażącym stopniu wartość świadczenia otrzymanego przez upadłego lub zastrzeżonego dla upadłego lub dla osoby trzeciej.”

Sprzedaż złota osobie bliskiej po normalnej cenie też podlega kontroli. Sędzia-komisarz uzna za bezskuteczną odpłatną czynność dokonaną w ciągu sześciu miesięcy przed wnioskiem z małżonkiem, krewnym lub powinowatym w linii prostej, krewnym lub powinowatym w linii bocznej do drugiego stopnia, osobą pozostającą z upadłym w faktycznym związku i prowadzącą z nim wspólnie gospodarstwo domowe albo z przysposobionym lub przysposabiającym, chyba że druga strona wykaże, że nie doszło do pokrzywdzenia wierzycieli (art. 128 ust. 1).

To, co wyszło z majątku na skutek bezskutecznej czynności, trzeba przekazać do masy, a gdy nie da się tego zrobić w naturze, wpłaca się równowartość w pieniądzu (art. 134 ust. 1). Takie transakcje dłużnik musi zresztą ujawnić we wniosku o ogłoszenie upadłości, który zawiera informację o czynnościach z ostatnich 12 miesięcy, których przedmiotem były ruchomości, wierzytelności lub inne prawa o wartości ponad 10 000 zł (art. 491² ust. 4 pkt 10).

Wyzbycie się złota przed upadłością może też zaszkodzić samemu oddłużeniu. Sąd odmawia ustalenia planu spłaty i umorzenia zobowiązań, gdy upadły „doprowadził do swojej niewypłacalności lub istotnie zwiększył jej stopień w sposób celowy, w szczególności przez trwonienie części składowych majątku” (art. 491¹⁴ᵃ ust. 1 pkt 1), chyba że za ustaleniem planu i umorzeniem przemawiają względy słuszności lub względy humanitarne. Gdy sąd plan spłaty jednak ustala, ale stwierdza w postanowieniu, że upadły doprowadził do niewypłacalności lub istotnie zwiększył jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa (art. 491¹⁵ ust. 1 pkt 3), plan trwa od 36 do 84 miesięcy (art. 491¹⁵ ust. 1a).

Co grozi za ukrycie złota przed syndykiem?

Ukrycie złota grozi umorzeniem postępowania, uchyleniem planu spłaty bez oddłużenia oraz odpowiedzialnością karną. Skutki te przewidują Prawo upadłościowe i Kodeks karny:

• W toku postępowania. Jeżeli upadły nie wskaże lub nie wyda syndykowi całego majątku, sąd umarza postępowanie, chyba że uchybienie nie jest istotne albo jego przeprowadzenie uzasadniają względy słuszności lub humanitarne (art. 491¹⁰ ust. 2). Sędzia-komisarz może też zastosować wobec upadłego, który ukrywa majątek, środki przymusu przewidziane w kpc (art. 58 ust. 1).
• W czasie planu spłaty. Sąd uchyla plan spłaty, gdy upadły „ukrywał majątek” (art. 491²⁰ ust. 2 pkt 4), a zobowiązania upadłego nie podlegają wtedy umorzeniu (art. 491²⁰ ust. 3).
• Odpowiedzialność karna. Art. 300 § 1 Kodeksu karnego przewiduje karę pozbawienia wolności do 3 lat dla tego, kto „w razie grożącej mu niewypłacalności lub upadłości, udaremnia lub uszczupla zaspokojenie swojego wierzyciela przez to, że usuwa, ukrywa, zbywa, darowuje, niszczy, rzeczywiście lub pozornie obciąża albo uszkadza składniki swojego majątku”.

Do tego fałszywe oświadczenie, że dane we wniosku o ogłoszenie upadłości są prawdziwe, rodzi odpowiedzialność za szkodę (art. 491² ust. 5b). Sąd umarza też postępowanie, gdy dane we wniosku są istotnie niezgodne z prawdą lub niezupełne (art. 491¹⁰ ust. 2a).

Co dzieje się ze złotem kupionym w małżeństwie?

Złoto należące do majątku wspólnego trafia do masy upadłości w całości, także gdy upadłość ogłoszono tylko wobec jednego z małżonków:

„Art. 124. 1. Z dniem ogłoszenia upadłości jednego z małżonków powstaje między małżonkami rozdzielność majątkowa (...). Jeżeli małżonkowie pozostawali w ustroju wspólności majątkowej, majątek wspólny małżonków wchodzi do masy upadłości, a jego podział jest niedopuszczalny.”

Małżonek upadłego nie odbiera więc połowy sztabek, tylko może zgłosić syndykowi wierzytelność z tytułu udziału w majątku wspólnym (art. 124 ust. 3). Rozdzielność majątkowa ustanowiona przez sąd w ciągu roku przed wnioskiem jest wobec masy bezskuteczna, chyba że pozew złożono co najmniej dwa lata przed wnioskiem (art. 125 ust. 1). Umowa majątkowa małżeńska jest skuteczna wobec masy tylko wtedy, gdy zawarto ją co najmniej dwa lata przed dniem złożenia wniosku (art. 126 ust. 1).

Złoto należące do majątku osobistego małżonka upadłego nie wchodzi do masy, bo nie należy do upadłego. Zasady, według których złoto jest wspólne albo osobiste, opisuje wpis Jak dzieli się złoto przy rozwodzie?

Czy w trakcie upadłości i planu spłaty można kupować złoto?

Złoto kupione w trakcie postępowania wchodzi do masy, bo art. 62 obejmuje majątek „nabyty przez upadłego w toku postępowania upadłościowego”. Postanowienie o ustaleniu planu spłaty oznacza zakończenie postępowania (art. 491¹⁴ ust. 8), ale w czasie wykonywania planu upadły podlega ograniczeniom i ma obowiązki sprawozdawcze:

• Zakaz pogarszania sytuacji. W okresie wykonywania planu spłaty upadły nie może dokonywać czynności prawnych dotyczących swojego majątku, które mogłyby pogorszyć jego zdolność do wykonania planu (art. 491¹⁸ ust. 1), chyba że sąd na wniosek wyrazi na nie zgodę (ust. 2).
• Sprawozdanie roczne. Do końca kwietnia upadły składa sądowi sprawozdanie z wykonania planu za poprzedni rok, w którym wykazuje przychody, spłacone kwoty oraz nabyte składniki majątkowe o wartości przekraczającej przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw (art. 491¹⁸ ust. 3). Zakup sztabki lub monety powyżej tego progu trzeba więc wykazać.
• Zatajenie. Gdy upadły w sprawozdaniu zataił nabyte składniki majątkowe, sąd uchyla plan spłaty (art. 491²⁰ ust. 2 pkt 2), chyba że uchybienie jest nieznaczne albo dalsze wykonywanie planu uzasadniają względy słuszności lub humanitarne (ust. 1).