Czy komornik może zająć pieniądze na IKE lub IKZE?

Tak. Środki na IKE i IKZE nie są wyłączone spod egzekucji: ustawa o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego nie zawiera przepisu, który chroniłby je przed komornikiem, tak jak robią to ustawy o PPK i OFE. Komornik zajmuje je według ogólnych zasad Kodeksu postępowania cywilnego, zależnie od formy konta. Wycofanie pieniędzy przed spełnieniem warunków wypłaty ustawa nazywa zwrotem i to od niego należy się podatek.

Ustawa o IKE i IKZE nie opisuje przebiegu egzekucji z tych kont, a orzeczeń sądów ani stanowisk urzędów na ten temat nie znaleźliśmy. Wnioski poniżej opierają się na brzmieniu przepisów; szczegóły, na przykład kto wypowiada umowę, ocenia w konkretnej sprawie komornik, a spór rozstrzyga sąd.

Czy środki na IKE i IKZE są wyłączone spod egzekucji?

Nie. Art. 831 § 1 kpc wymienia wierzytelności i prawa, które nie podlegają egzekucji, między innymi sumy na wydatki służbowe, świadczenia z pomocy społecznej i część świadczeń z ubezpieczeń, ale IKE ani IKZE w tym katalogu nie ma. Sama ustawa o IKE i IKZE wspomina o egzekucji tylko w art. 8a, który zobowiązuje instytucje prowadzące konta do udostępniania danych z umów administracyjnemu organowi egzekucyjnemu.

Ustawodawca potrafi wyłączyć oszczędności emerytalne wprost, co widać w dwóch innych ustawach:

„Art. 95. Środki zgromadzone na rachunku PPK nie podlegają egzekucji sądowej ani administracyjnej. Ograniczenia te nie mają zastosowania do egzekucji mającej na celu zaspokojenie roszczeń alimentacyjnych (...).”

„Art. 108. Środki zgromadzone na rachunku członka otwartego funduszu nie podlegają egzekucji.”

Ustawa o funduszach emerytalnych mówi przy tym wprost o IKE i IKZE: art. 107 ust. 2 wyłącza z zakazu rozporządzania środki zgromadzone przez członka dobrowolnego funduszu emerytalnego „na IKE oraz IKZE”. Takie konta nie korzystają więc z ochrony, jaką mają środki w OFE.

Jak komornik zajmuje IKE w banku, w domu maklerskim i w funduszu?

Tryb zależy od formy konta, bo IKE i IKZE to w rzeczywistości zwykły produkt finansowy wyodrębniony na podstawie ustawy. Art. 2 pkt 1 ustawy definiuje IKE jako wyodrębniony zapis w rejestrze uczestników funduszu inwestycyjnego albo wyodrębniony rachunek: papierów wartościowych w podmiocie prowadzącym działalność maklerską, w ubezpieczeniowym funduszu kapitałowym, bankowy lub w dobrowolnym funduszu emerytalnym. Każdej z tych form odpowiada inny tryb zajęcia w kpc:

• IKE lub IKZE w banku. Komornik zawiadamia bank o zajęciu wierzytelności z rachunku i wzywa go, by bez jego zgody nie wypłacał pieniędzy do wysokości długu z kosztami (art. 889 § 1 kpc). Zawiadomienie jest skuteczne także bez wskazania numeru rachunku.
• IKE lub IKZE na rachunku maklerskim. Zajęcie obejmuje instrumenty finansowe i pieniądze na rachunku (art. 911⁸ § 1 kpc). Gdy gotówki nie wystarcza, dom maklerski wzywa dłużnika, aby w ciągu trzech dni złożył zlecenie sprzedaży wybranych papierów. Jeśli tego nie zrobi albo sprzedaż się nie uda, listę instrumentów dostaje wierzyciel i to on składa takie zlecenie (§ 2 i 3).
• IKE lub IKZE w funduszu inwestycyjnym, dobrowolnym funduszu emerytalnym albo ubezpieczeniowym funduszu kapitałowym. Kpc nie ma dla tych form osobnego trybu. Podstawą są wtedy ogólne przepisy o egzekucji z innych praw majątkowych: komornik zajmuje prawo i zawiadamia instytucję, by świadczenia pieniężne przekazywała jemu, a nie dłużnikowi (art. 909 i art. 910 § 1 kpc).

Na rachunku maklerskim IKE mogą być także ETC i inne instrumenty powiązane z ceną złota, opisane we wpisie Czy złoto lub srebro można mieć na IKE albo IKZE? W egzekucji podlegają tym samym zasadom co akcje czy obligacje na tym rachunku, czyli zajęciu i sprzedaży według art. 911⁸ kpc.

Osobną kwestią jest IKE prowadzone jako ubezpieczenie na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. Art. 831 § 1 pkt 5 kpc wyłącza spod egzekucji świadczenia z ubezpieczeń osobowych „w granicach określonych w drodze rozporządzenia”. Ani kpc, ani ustawa o IKE i IKZE nie mówią jednak, czy i w jakim zakresie dotyczy to środków na takim koncie. O tym rozstrzyga komornik w konkretnej sprawie, a w razie sporu sąd.

Co dzieje się z umową IKE lub IKZE po zajęciu?

Pieniądze przekazane wierzycielowi wychodzą z konta przed spełnieniem warunków wypłaty, a takie wycofanie ustawa nazywa zwrotem. Art. 2 pkt 15 definiuje zwrot jako „wycofanie całości środków zgromadzonych na IKE lub IKZE, jeżeli nie zachodzą przesłanki wypłaty bądź wypłaty transferowej”. Z IKE możliwy jest też częściowy zwrot, czyli wycofanie części środków (art. 2 pkt 15a); IKZE tej możliwości nie ma.

Zwrot następuje po wypowiedzeniu umowy:

„Art. 37. 1. Zwrot środków zgromadzonych na IKE lub IKZE następuje w razie wypowiedzenia umowy o prowadzenie IKE lub IKZE przez którąkolwiek ze stron, jeżeli nie zachodzą przesłanki do wypłaty lub wypłaty transferowej.”

Przepis nie mówi, kto wypowiada umowę, gdy konto zostało zajęte w egzekucji, ani czy przy długu mniejszym od wartości IKE wystarczy częściowy zwrot, dlatego przebieg w konkretnej sprawie wyjaśni komornik prowadzący postępowanie albo prawnik.

Pozostałe skutki wynikają już z ustawy:

• Zwrot następuje w pieniądzu. Art. 38 ust. 1 wymaga formy pieniężnej, więc papiery na rachunku maklerskim, w tym ETF i ETC, są sprzedawane. Wyjątki z art. 38 ust. 2 dotyczą wypłaty transferowej, zastawu i papierów zawieszonych w obrocie.
• Termin. Zwrot „powinien nastąpić przed upływem terminu wypowiedzenia umowy” (art. 37 ust. 10).
• Pouczenie. Przy wypowiedzeniu umowy IKE instytucja musi pouczyć oszczędzającego, że zwrotowi podlegają środki „pomniejszone o należny podatek”, i poinformować go o możliwości wypłaty transferowej (art. 37 ust. 7).

Ustawa zna też sytuację, w której z konta zaspokaja się wierzyciel: przy zastawie art. 15 ust. 1 stanowi, że takie zaspokojenie „jest traktowane jako częściowy zwrot albo zwrot” z IKE i „jako zwrot” z IKZE. Zastaw jest umową, a nie egzekucją, ale przepis pokazuje, że przekazanie pieniędzy wierzycielowi ustawodawca traktuje jako zwrot.

Jaki podatek trzeba zapłacić przy zwrocie po zajęciu?

Taki sam jak przy każdym innym zwrocie: ustawa o PIT wiąże podatek z samym zwrotem, a nie z jego przyczyną. Nie znaleźliśmy interpretacji podatkowej dotyczącej zwrotu wymuszonego zajęciem komorniczym, więc opis poniżej wynika z brzmienia przepisów.

• Zwrot z IKE. Od dochodu pobiera się 19% zryczałtowanego podatku (art. 30a ust. 1 pkt 10 ustawy o PIT). Dochodem jest „różnica między kwotą stanowiącą wartość środków zgromadzonych na indywidualnym koncie emerytalnym a sumą wpłat” (art. 30a ust. 8), a straty z innych inwestycji go nie pomniejszają (ust. 8d). Zwolnienie z art. 21 ust. 1 pkt 58a obejmuje gromadzenie i wypłatę, nie zwrot.
• Zwrot z IKZE. Kwota zwrotu jest przychodem z innych źródeł (art. 20 ust. 1 ustawy o PIT). Wpłaty na IKZE wcześniej obniżały dochód (art. 26 ust. 1 pkt 2b), więc dotyczy to całej zwracanej kwoty, nie tylko zysku. Stawka 10% obejmuje tylko wypłatę z IKZE (art. 30 ust. 1 pkt 14). Dla zwrotu ustawa nie przewiduje osobnej stawki, dlatego zwrócona kwota jest opodatkowana według skali podatkowej razem z pozostałymi dochodami (art. 27 ust. 1).

Przykład dla IKE, na liczbach hipotetycznych: suma wpłat wynosi 40 000 zł, a wartość konta w dniu zwrotu 50 000 zł. Dochód to 10 000 zł, podatek 19% to 1 900 zł, a instytucja zwraca 48 100 zł, pomniejszonych jeszcze o ewentualną opłatę z umowy; z tej kwoty wierzyciel zaspokaja się do wysokości zajęcia. Porównanie wszystkich zasad podatkowych obu kont, także przy wypłacie i po śmierci, zawiera wpis Czym różni się IKE od IKZE?

Czy urząd skarbowy może zająć IKE lub IKZE?

Tak. Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji wymienia wśród środków egzekucyjnych egzekucję z rachunków bankowych oraz z praw z instrumentów finansowych zapisanych na rachunku papierów wartościowych i z rachunku pieniężnego, który go obsługuje (art. 1a pkt 12 lit. a). Katalog przedmiotów wyłączonych z egzekucji administracyjnej w art. 8 § 1 nie obejmuje IKE ani IKZE.

Tryb jest podobny do sądowego, ale terminy są inne. Po zajęciu rachunku bankowego bank wstrzymuje wypłaty (art. 86a § 1). Przy rachunku maklerskim organ wzywa zobowiązanego, aby w ciągu 7 dni wskazał kolejność i cenę sprzedaży instrumentów (art. 93 § 5 pkt 2). Jeśli tego nie zrobi albo sprzedaż nie dojdzie do skutku w ciągu 5 kolejnych dni transakcyjnych, organ sam wystawia zlecenie sprzedaży (art. 93 § 7). Art. 8a ustawy o IKE i IKZE daje przy tym administracyjnemu organowi egzekucyjnemu dostęp do danych z umów o prowadzenie kont.

Skąd komornik wie, że dłużnik ma IKE lub IKZE?

Komornik może zapytać instytucje finansowe. Art. 761 § 1¹ kpc pozwala organowi egzekucyjnemu żądać informacji o majątku dłużnika między innymi od banków, zakładów ubezpieczeń i podmiotów prowadzących rachunki papierów wartościowych, a także od „innych instytucji i osób nieuczestniczących w postępowaniu”. Urząd skarbowy ma dodatkowo podstawę w art. 8a ustawy o IKE i IKZE.

Dłużnik wpisuje też konto emerytalne do wykazu majątku, który składa komornikowi. Jak wygląda ten obowiązek i czym grozi ukrycie majątku, opisuje wpis Czy komornik może zająć złoto inwestycyjne?

Co dzieje się z IKE i IKZE dłużnika po jego śmierci?

Środki trafiają do osób wskazanych w umowie, a gdy nikogo nie wskazano, wchodzą do spadku (art. 11 ust. 1 i 5 ustawy o IKE i IKZE). Osoba uprawniona składa wniosek o wypłatę (art. 34 ust. 1 pkt 2 dla IKE i art. 34a ust. 1 pkt 2 dla IKZE). Wyjątek dotyczy umów z zakładem ubezpieczeń: gdy nikogo nie wskazano, stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o umowie ubezpieczenia (art. 11 ust. 5).

Czy wierzyciel zmarłego może sięgnąć po środki wypłacane osobie wskazanej w umowie, ustawa o IKE i IKZE nie rozstrzyga. Gdy środki wchodzą do spadku, obowiązują zasady dziedziczenia, w tym odpowiedzialność spadkobierców za długi spadkowe, ale tych zasad ten wpis nie omawia. W takiej sytuacji odpowiedź zależy od okoliczności sprawy i może jej udzielić prawnik.