Czy złota moneta z nominałem w walucie jest prawnym środkiem płatniczym?

Złota moneta z nominałem jest prawnym środkiem płatniczym, ale tylko w państwie, które ją wyemitowało, i tylko w wysokości nominału. W Polsce dotyczy to złotych monet kolekcjonerskich Narodowego Banku Polskiego, bo ustawa o NBP przyznaje ten status wszystkim znakom pieniężnym emitowanym przez NBP. Zagraniczne monety bulionowe, np. brytyjska Britannia albo amerykański Gold Eagle, są pieniądzem w kraju emisji, a w Polsce nie. Płacąc złotą monetą, przekazujesz jej nominał, a nie wartość złota.

Co oznacza, że moneta jest prawnym środkiem płatniczym?

Prawny środek płatniczy to pieniądz, którym dłużnik może spłacić dług w pełnej wysokości nominału. Zalecenie Komisji Europejskiej 2010/191/UE wymienia jako cechy tego statusu obowiązek przyjęcia go przez wierzyciela, o ile strony nie umówiły się na inną formę zapłaty, i to po pełnej wartości nominalnej.

Brytyjska mennica Royal Mint podkreśla, że to pojęcie ma wąskie, techniczne znaczenie związane ze spłatą długów, a status prawnego środka płatniczego nie oznacza, że każda zwykła transakcja musi odbywać się w takim pieniądzu.

W polskim prawie cywilnym obowiązuje zasada nominalizmu. Art. 358¹ § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że świadczenie pieniężne spełnia się „przez zapłatę sumy nominalnej, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej”. Złotą monetą użytą jako pieniądz spłacasz więc tyle, ile wynosi jej nominał.

Czy złote monety NBP są prawnym środkiem płatniczym?

Tak. Art. 31 ustawy o NBP stanowi, że znakami pieniężnymi Rzeczypospolitej Polskiej „są banknoty i monety opiewające na złote i grosze”, a art. 32 dodaje, że znaki pieniężne emitowane przez NBP „są prawnymi środkami płatniczymi na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej”. Ustawa nie wyłącza z tej zasady monet kolekcjonerskich.

NBP potwierdza to wprost: „Wszystkie monety kolekcjonerskie i okolicznościowe emitowane przez NBP są prawnym środkiem płatniczym w Polsce. Ich siłę nabywczą określa umieszczony na nich nominał”. W tym samym komunikacie bank zaznacza, że niezależnie od nominału i ceny sprzedaży w NBP monety te mają wartość kolekcjonerską, którą wyznacza rynek numizmatyczny.

Wzór, nominał, stop, próbę i masę każdej monety ustala Prezes NBP w drodze zarządzenia (art. 33 ust. 1). Art. 36 pozwala NBP sprzedawać monety przeznaczone na cele kolekcjonerskie, a za złotą monetę o nominale 500 zł płacisz w NBP wielokrotnie więcej, niż na niej wybito. Tę różnicę opisuje wpis Czy moneta kolekcjonerska ze złota lub srebra ma VAT-marżę?.

Czy sklep musi przyjąć złotą monetę NBP?

Przepisy nie wyłączają złotych monet NBP z obowiązku przyjmowania gotówki, ale też ich nie wymieniają, a urzędowej interpretacji w tej sprawie brak. Nawet jeśli sklep przyjmie taką monetę, policzy ją po nominale, np. jako 500 zł.

Od 5 listopada 2021 r. art. 59ea ust. 1 ustawy o usługach płatniczych zakazuje akceptantowi odmowy „przyjęcia zapłaty od konsumenta znakami pieniężnymi emitowanymi przez NBP”. Ustęp 3 zabrania też pobierania opłat za płatność gotówką i różnicowania ceny według formy zapłaty.

Wyjątki od tego obowiązku wymienia art. 59ea ust. 2:

• sprzedaż przez internet;
• miejsce sprzedaży bez obecności personelu;
• impreza masowa, jeśli w regulaminie imprezy zamieszczono stosowną informację;
• jednorazowa transakcja o wartości równej co najmniej przeciętnemu wynagrodzeniu w sektorze przedsiębiorstw (bez nagród z zysku) w trzecim kwartale poprzedniego roku, ogłaszanemu przez Prezesa GUS.

Przepis chroni tylko konsumenta, więc nie obejmuje przedsiębiorcy płacącego w sklepie. Dosłownie wyrażenie „znaki pieniężne emitowane przez NBP” obejmuje także monety kolekcjonerskie, ale bez interpretacji organów ani orzecznictwa nie da się przesądzić, jak przepis zostanie zastosowany w sporze o złotą monetę.

Czy zagraniczna moneta bulionowa jest prawnym środkiem płatniczym?

Zagraniczne monety bulionowe są pieniądzem w kraju emisji, a ich nominał, jeśli go mają, jest ułamkiem wartości zawartego w nich złota. W Polsce nie są prawnym środkiem płatniczym, bo art. 32 ustawy o NBP przyznaje ten status tylko znakom pieniężnym emitowanym przez NBP.

Royal Mint wyjaśnia, że jej monety bulionowe i okolicznościowe są prawnym środkiem płatniczym z mocy proklamacji królewskiej wydanej na podstawie Coinage Act 1971, ale nie wchodzą do ogólnego obiegu, dlatego banki i firmy nie mają obowiązku ich przyjmowania. Różnice między Krugerrandem a Liściem Klonowym opisuje wpis Krugerrand czy Liść Klonowy: czym różnią się monety bulionowe?.

Nominał monety bulionowej nie wpływa na jej cenę. Moneta 1 oz z nominałem 50 dolarów kanadyjskich kosztuje u dealera tyle co uncja złota plus premia; przeliczenia pokazuje wpis Ile wynosi premia przy monetach 1/10 oz i 1/20 oz w porównaniu z 1 oz?.

Gdy dług płatny w Polsce wyrażono w walucie obcej, dłużnik może według art. 358 § 1 Kodeksu cywilnego zapłacić w złotych, chyba że ustawa, orzeczenie albo umowa zastrzega zapłatę wyłącznie w tej walucie. Zagraniczna złota moneta jest więc u nas w praktyce towarem, a nie pieniądzem.

Czy złota moneta euro jest prawnym środkiem płatniczym w całej strefie euro?

Nie. Rozporządzenie (UE) nr 651/2012 w art. 5 ust. 1 stanowi, że monety kolekcjonerskie euro mają status prawnego środka płatniczego wyłącznie w państwie członkowskim, które je wyemitowało. Dotyczy to także monet ze złota.

Rozporządzenie definiuje je jako monety euro przeznaczone do kolekcjonowania i niewydawane z myślą o wprowadzeniu do obiegu. Ich nominał musi się różnić od nominałów monet obiegowych, a sprzedawać je można po cenie równej nominałowi lub wyższej. Państwa członkowskie mają też obowiązek zniechęcać do używania ich jako środka płatniczego (art. 5 ust. 5), a jako sposoby zniechęcania zalecenie 2010/191/UE wymienia m.in. specjalne opakowanie, użycie metalu szlachetnego i cenę sprzedaży wyższą od nominału.

Monety kolekcjonerskiej nie należy mylić z okolicznościową monetą 2 euro, która według Europejskiego Banku Centralnego jest prawnym środkiem płatniczym w całej strefie euro.

Dlaczego status prawnego środka płatniczego ma znaczenie przy złocie inwestycyjnym?

Jako pieniądz złota moneta praktycznie się nie przydaje, ale jej status ma znaczenie prawne przy zakupie: wpływa na zwolnienie z VAT i z obowiązku badania w urzędzie probierczym.

• VAT na złoto inwestycyjne: art. 121 ust. 1 pkt 2 ustawy o VAT wymaga, aby złota moneta łącznie miała próbę co najmniej 900 tysięcznych, była wybita po 1800 roku, kosztowała najwyżej o 80% więcej niż zawarte w niej złoto oraz była obecnie lub w przeszłości obowiązującym środkiem płatniczym w kraju pochodzenia. Te warunki szerzej omawia wpis Które monety są złotem inwestycyjnym zwolnionym z VAT?.
• VAT na monety kolekcjonerskie: art. 43 ust. 1 pkt 7 zwalnia transakcje monetami używanymi jako prawny środek płatniczy, ale wyłącza z tego zwolnienia monety ze złota i srebra, których zwykle nie używa się do płacenia. Z tego powodu złota moneta NBP nie korzysta ze zwolnienia przewidzianego dla pieniędzy.
• Prawo probiercze: art. 6 ust. 1 pkt 7 zwalnia z obowiązku badania i oznaczania cechą probierczą monety, które są albo były prawnym środkiem płatniczym w Polsce lub w innych państwach, oraz monety kolekcjonerskie sprzedawane przez NBP. Cechy probiercze opisuje wpis Co oznacza próba złota 999,9?.