Czy złoto podarowane za życia wlicza się do zachowku?

Złoto podarowane za życia wlicza się do zachowku: przy jego obliczaniu darowizny spadkodawcy dolicza się do spadku (art. 993 § 1 kodeksu cywilnego), a ustawa nie wyłącza z tej zasady złota. Wartość sztabek i monet liczy się według ich stanu z dnia darowizny, ale po cenach z chwili ustalania zachowku. Wyjątki dotyczą drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych oraz darowizn sprzed ponad 10 lat dla osób spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku.

Czy darowizna złota wlicza się do zachowku?

Tak. Art. 993 § 1 kc stanowi, że przy obliczaniu zachowku „dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę”. Darowizna sztabek, monet czy złotej biżuterii jest zwykłą darowizną rzeczy ruchomej, więc podlega tej regule.

Doliczenie jest rachunkowe: złoto nie wraca fizycznie do spadku, tylko jego wartość powiększa podstawę, od której liczy się zachowek. Zachowek to według art. 991 § 1 kc połowa wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, albo dwie trzecie tego udziału, jeśli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy lub jest małoletnim zstępnym.

Do zachowku uprawnieni są zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Złoto przekazane w testamencie zapisem windykacyjnym również dolicza się do spadku, co opisuje wpis o tym, czy złoto można zapisać w testamencie konkretnej osobie.

Kiedy podarowanego złota nie dolicza się do spadku?

Art. 994 § 1 kc wyłącza z doliczenia dwie grupy darowizn: „drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych” oraz darowizn „dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku”, ale tylko „na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku”.

Granica 10 lat nie chroni więc darowizn dla najbliższych, którzy dziedziczą. Sąd Najwyższy w uchwale z 8 sierpnia 2024 r. (III CZP 3/24) przyjął, że nie dolicza się darowizn sprzed ponad 10 lat „na rzecz osób, które nie dochodzą do spadku”. Dlatego sztabki podarowane dziecku 20 lat przed śmiercią rodzica dolicza się do spadku, jeśli to dziecko dziedziczy.

Dwa dalsze wyjątki zależą od osoby uprawnionego. Przy zachowku zstępnego nie dolicza się darowizn z czasu, gdy spadkodawca nie miał zstępnych, chyba że darowiznę uczyniono na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego (art. 994 § 2 kc). Przy zachowku małżonka nie dolicza się darowizn sprzed zawarcia z nim małżeństwa (art. 994 § 3 kc).

Według jakiej ceny wycenia się podarowane złoto?

Według cen z chwili ustalania zachowku, a nie z dnia darowizny ani zakupu. Art. 995 § 1 kc stanowi: „Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku”.

Stan oznacza to, co podarowano: rodzaj wyrobu, masę i próbę. Cenę bierze się z chwili, w której ustala się zachowek, a w sporze sądowym z chwili orzekania. Sąd Apelacyjny w Lublinie w wyroku z 16 kwietnia 2015 r. (I ACa 884/14) napisał, że w wypadku darowizny w formie rzeczowej jej wartość oblicza się „według stanu z chwili dokonania, a według cen z chwili orzekania o zachowku”.

Przy złocie zmiana ceny działa w obie strony. Pokazuje to przykład na umownych liczbach. Jeśli rodzic podarował 10 lat przed śmiercią sztabkę 100 g, która wtedy była warta 20 000 zł, a w chwili ustalania zachowku ta sama sztabka kosztuje 40 000 zł, do spadku dolicza się 40 000 zł. Gdyby cena złota spadła, doliczona wartość też byłaby niższa niż w dniu darowizny.

Co jeśli obdarowany sprzedał podarowane złoto?

Sprzedaż złota po darowiźnie co do zasady nie wyłącza doliczenia, bo art. 993 § 1 kc nakazuje doliczyć darowiznę dokonaną przez spadkodawcę. Art. 995 § 1 kc wiąże przy tym wartość ze stanem przedmiotu z chwili darowizny, a nie z tym, co obdarowany później z nim zrobił. Do spadku dolicza się więc wartość sztabek takich, jakie podarowano, po cenach z chwili ustalania zachowku, nawet jeśli obdarowany sprzedał je wcześniej po innej cenie.

Sprzedaż może mieć natomiast znaczenie dla odpowiedzialności samego obdarowanego. Art. 1000 § 1 kc ogranicza ją do „granic wzbogacenia będącego skutkiem darowizny”, a to, czy i w jakim zakresie obdarowany jest jeszcze wzbogacony, ocenia sąd w konkretnej sprawie.

Kto płaci zachowek, gdy złoto zostało podarowane?

W pierwszej kolejności spadkobierca. Art. 991 § 2 kc daje uprawnionemu, który nie otrzymał należnego zachowku, roszczenie przeciwko spadkobiercy „o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”.

Obdarowany odpowiada dopiero wtedy, gdy uprawniony „nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy” (art. 1000 § 1 kc), na przykład gdy spadek jest pusty. Płaci przy tym tylko w granicach wzbogacenia i może zwolnić się od zapłaty „przez wydanie przedmiotu darowizny” (art. 1000 § 3 kc), czyli oddając złoto. Spośród kilku obdarowanych odpowiada najpierw ten, który dostał darowiznę później (art. 1001 § 1 kc).

Jeśli złoto dostał sam uprawniony do zachowku, darowiznę zalicza się na należny mu zachowek (art. 996 § 1 kc). Dziecko, które otrzymało sztabki, ma więc zwykle mniejsze roszczenie albo nie ma go wcale, a jednocześnie podarowane mu złoto powiększa podstawę zachowku jego rodzeństwa.

Jak udowodnić darowiznę złota bez umowy?

Darowizna złota nie wymaga aktu notarialnego, jeśli złoto zostało wydane. Art. 890 § 1 kc stanowi, że umowa darowizny zawarta bez formy aktu notarialnego „staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione”. Brak umowy na piśmie nie wyklucza więc doliczenia darowizny do spadku.

Fakt darowizny musi wykazać ten, kto wywodzi z niego skutki prawne (art. 6 kc), czyli w sporze o zachowek zwykle uprawniony, który chce ją doliczyć. W praktyce dowodami bywają zeznania świadków, dokumenty zakupu złota czy przelewy. Zgłoszenie do urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 to dokument z datą i opisem darowizny, ale orzeczenia o jego znaczeniu w sprawie o zachowek nie znaleźliśmy. Kiedy takie zgłoszenie jest wymagane, opisuje wpis o tym, czy od złota ze spadku lub darowizny płaci się podatek, a przy darowiźnie dla małżonka - wpis o zgłoszeniu darowizny złota między małżonkami.

Ile czasu ma uprawniony na dochodzenie zachowku?

Pięć lat. Roszczenie wobec spadkobiercy przedawnia się „z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu” (art. 1007 § 1 kc), a roszczenie wobec obdarowanego „z upływem lat pięciu od otwarcia spadku” (art. 1007 § 2 kc), czyli od śmierci spadkodawcy.

Zachowek różni się od zaliczenia darowizn przy dziale spadku. To drugie dotyczy zstępnych i małżonka przy dziedziczeniu ustawowym, a spadkodawca może zwolnić obdarowanego z tego obowiązku (art. 1039 § 1 kc). Wartość liczy się wtedy według cen z chwili działu spadku (art. 1042 § 2 kc). Podział złota między spadkobierców po zmarłym małżonku opisuje wpis o tym, co dzieje się ze złotem po śmierci małżonka.