Jak moneta trafia do wykazu Komisji Europejskiej i co z monetą z kraju spoza UE?

Wykaz złotych monet Komisji Europejskiej powstaje ze zgłoszeń państw członkowskich. Przed 1 lipca każde państwo UE informuje Komisję o monetach spełniających kryteria złota inwestycyjnego, które są w obrocie na jego terytorium, a przed 1 grudnia Komisja publikuje pełny wykaz na kolejny rok. Liczy się obrót w państwie UE, a nie kraj emisji, dlatego większość pozycji w wykazie to monety z państw spoza Unii. Moneta spoza wykazu też może być zwolniona z VAT, jeśli spełnia kryteria. Stan prawny na 3 października 2026 r.

Kto zgłasza monetę do wykazu Komisji Europejskiej?

Monetę zgłasza państwo członkowskie, a nie mennica, która ją wybiła, ani sprzedawca. Tryb opisuje art. 345 dyrektywy 2006/112/WE:

„Począwszy od 1999 roku, każde państwo członkowskie powiadamia Komisję, przed 1 lipca każdego roku, o monetach spełniających kryteria określone w art. 344 ust. 1 pkt 2, wprowadzonych do obrotu w danym państwie członkowskim. Przed 1 grudnia każdego roku, Komisja publikuje pełny wykaz tych monet w serii „C” Dziennika Urzędowego Unii Europejskiej. Uznaje się, że monety wymienione w opublikowanym wykazie spełniają te kryteria przez cały rok, na który dany wykaz jest publikowany.”

Kryteria z art. 344 ust. 1 pkt 2 to próba co najmniej 900 tysięcznych, wybicie po 1800 r., status obecnego lub dawnego prawnego środka płatniczego w państwie pochodzenia i cena nie wyższa o więcej niż 80% od wartości zawartego w monecie złota. W polskiej ustawie o VAT te same warunki zawiera art. 121 ust. 1 pkt 2, a ich zastosowanie do konkretnej monety opisuje wpis które monety są złotem inwestycyjnym zwolnionym z VAT.

Wykaz istnieje od wejścia w życie unijnej procedury dla złota inwestycyjnego. Dyrektywa 98/80/WE uzasadniała go przejrzystością i tym, że „bezpieczeństwo prawne podmiotów gospodarczych” wymaga, by monety z wykazu uznawać za spełniające kryteria przez cały rok. Chodziło o to, by sprzedawca takiej monety nie musiał sam dowodzić, że spełnia ona warunki zwolnienia.

Kiedy moneta trafia do wykazu i jak długo obowiązuje wpis?

Wykaz ma roczny cykl wyznaczony przez dwie daty z art. 345 dyrektywy:

1. Przed 1 lipca państwa członkowskie zgłaszają Komisji monety spełniające kryteria.
2. Przed 1 grudnia Komisja publikuje wykaz w serii C Dziennika Urzędowego UE. Na przykład wykaz na 2025 r. ukazał się 5 listopada 2024 r. (C/2024/6669), a wykaz na 2026 r. 14 listopada 2025 r. (C/2025/5923).
3. Przez cały następny rok monety z wykazu uznaje się za spełniające kryteria.

Z tego kalendarza wynika, że nowa emisja trafia do wykazu najwcześniej w kolejnym cyklu, po zgłoszeniu przez któreś z państw. Co roku zmieniają się w nim drobne pozycje: w wykazie na 2026 r. w porównaniu z wykazem na 2025 r. doszły m.in. amerykański 1 dolar z lat 1851-1861 i rosyjskie 5 rubli z lat 1852-1904, a zniknęły m.in. fińskie 20 euro i szwedzkie 5 koron. Nie zmienia się za to rdzeń monet bulionowych, takich jak Krugerrand, Maple Leaf, American Eagle, Panda czy Wiedeńscy Filharmonicy.

Dlaczego w unijnym wykazie są monety z RPA, Kanady czy Chin?

Art. 345 dyrektywy mówi o monetach „wprowadzonych do obrotu w danym państwie członkowskim”, a nie o wybitych na jego terytorium. Państwo UE, w którym w obrocie jest np. południowoafrykański Krugerrand, może go zgłosić tak samo jak monetę własnej mennicy.

Wykaz jest ułożony według państw emisji, co potwierdza nota wyjaśniająca Komisji: „Wymieniony wykaz jest uporządkowany alfabetycznie, według nazw państw i nominałów monet”. Z naszego zliczenia wynika, że obowiązujący w chwili pisania wykaz obejmuje 162 państwa i terytoria emisji, z czego 136 leży poza obecną Unią. Spośród 27 państw UE brakuje w nim tylko Grecji. Przykładowe pozycje państw trzecich:

• Republika Południowej Afryki: „1/50 KRUGERRAND, 1/20 KRUGERRAND, 1/10 KRUGERRAND, 1/4 KRUGERRAND, 1/2 KRUGERRAND, 1 KRUGERRAND, 2 KRUGERRAND, 5 KRUGERRAND, 50 KRUGERRAND”,
• Stany Zjednoczone: m.in. „10 DOLLARS (AMERICAN EAGLE)” i „50 DOLLARS (AMERICAN BUFFALO)”,
• Chiny: monety Panda od „5/20 YUAN (1/20 oz)” do „100/500 YUAN (1 oz)”,
• Meksyk: „1/20 ONZA, 1/10 ONZA, 1/4 ONZA, 1/2 ONZA, 1 ONZA”.

Wykaz nadal obejmuje Zjednoczone Królestwo, które od 2020 r. nie należy do UE, a także państwa, które już nie istnieją, jak Czechosłowacja czy Jugosławia. Z wykazu nie da się natomiast odczytać, które państwo członkowskie zgłosiło daną monetę, bo nie ma w nim takiej kolumny ani przypisów.

Czy wpis do wykazu przesądza o zwolnieniu z VAT?

Według przepisów tak, przez rok, na który opublikowano wykaz. Dyrektywa stanowi, że monety z wykazu „uznaje się” za spełniające kryteria, a nota Komisji dodaje, że ich dostawa „jest zwolniona z VAT przez cały rok”. W Polsce tę samą regułę zawiera art. 121 ust. 2 ustawy o VAT, który odsyła do „spisu ogłaszanego co roku w serii C Dziennika Urzędowego Unii Europejskiej”. Dzięki temu kupujący i sprzedawca monety z wykazu nie muszą badać jej ceny ani statusu środka płatniczego.

Granic tej reguły sądy UE nie rozstrzygnęły. W sprawie T-596/24 CIT Coin Invest austriacki sąd administracyjny zapytał m.in., czy monety z wykazu są zwolnione „w każdym przypadku”, także gdy w chwili importu nie spełniały kryteriów. Pytał też, czy z wpisu korzysta nowa moneta o nominale wymienionym w wykazie, wybita już po jego publikacji. Sprawę wykreślono z rejestru postanowieniem z 25 sierpnia 2025 r., bez wyroku, więc te pytania pozostały bez odpowiedzi.

Co z monetą, której nie ma w wykazie?

Moneta spoza wykazu jest zwolniona z VAT, jeśli spełnia cztery kryteria, ale nie korzysta z domniemania, więc każdy warunek trzeba sprawdzić osobno dla tej monety. Nota Komisji mówi wprost:

„Jeżeli jednak jakaś moneta nie jest wyszczególniona w niniejszym wykazie, jej dostawa będzie również zwolniona z podatku, o ile moneta ta spełnia kryteria zwolnienia ustanowione w dyrektywie VAT.”

Tę samą zasadę zapisano w motywach dyrektywy 98/80/WE, która wprowadziła wykaz: nie narusza on zwolnienia „monet, włącznie z nowo wybitymi monetami, które nie są umieszczone w wykazie, lecz spełniają kryteria”. Polska ustawa o VAT nie zawiera przepisu, który wyłączałby ze zwolnienia monety spoza spisu. Z tej możliwości korzystają nowe emisje, monety niezgłoszone przez żadne państwo i monety z rzadko spotykanych państw emisji.

Najczęściej o wyniku takiej oceny przesądza warunek ceny. Moneta sprzedawana z premią przekraczającą 80% wartości zawartego w niej kruszcu nie jest złotem inwestycyjnym, a jej sprzedaż może podlegać 23% VAT albo VAT-marży, jak opisuje wpis czy moneta kolekcjonerska ze złota lub srebra ma VAT-marżę.

Jaki VAT płaci się przy przywozie monety z kraju spoza UE?

Za przywóz monety, która jest złotem inwestycyjnym, nie płaci się VAT, bo art. 122 ustawy o VAT zwalnia nie tylko jej dostawę, lecz także import. Państwo emisji nie ma przy tym znaczenia: Krugerrand przywieziony z RPA i ten kupiony w Polsce podlegają tym samym kryteriom.

Definicję złota inwestycyjnego i zasady zwolnienia w obrocie krajowym opisuje wpis czy przy zakupie złota inwestycyjnego płaci się VAT. O cle, zgłoszeniu celnym i podatku od monet, które nie są złotem inwestycyjnym, przeczytasz we wpisie ile wynosi cło i VAT przy przywozie złota spoza UE.