Co się dzieje z papierami na rachunku, gdy upadnie dom maklerski?

Gdy upadnie dom maklerski, akcje, obligacje, ETF-y i ETC zapisane na rachunku klienta nie wchodzą do majątku domu maklerskiego, bo prawa z papierów przysługują posiadaczowi rachunku. Papiery przechodzą wtedy do innej firmy inwestycyjnej, wybranej przez klienta albo wskazanej decyzją KNF. Pieniądze klientów ustawa wyłącza z masy upadłości, a gdy czegoś zabraknie, system rekompensat KDPW pokrywa braki do ustawowego limitu, najwyżej 20 100 euro na inwestora, choć nie chroni przed spadkiem kursów.

Ochrona obejmuje więc tylko ryzyko, że zawiedzie sam pośrednik. Ryzyko inwestycyjne zostaje po stronie klienta: wartość papierów może spaść niezależnie od tego, czy dom maklerski działa, a rekompensata takich strat nie wyrównuje. Opis poniżej dotyczy polskich domów maklerskich i banków prowadzących działalność maklerską z zezwoleniem KNF.

Do kogo należą papiery zapisane na rachunku maklerskim?

Papiery zapisane na rachunku papierów wartościowych należą do klienta, a nie do domu maklerskiego, który ten rachunek prowadzi. Art. 7 ust. 1 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi stanowi, że prawa ze zdematerializowanych papierów wartościowych „przysługują osobie będącej posiadaczem tego rachunku”.

Dom maklerski jest pośrednikiem, który prowadzi ewidencję i wykonuje zlecenia. Rozporządzenie Ministra Finansów z 24 września 2024 r. (Dz.U. poz. 1423) wymaga, żeby przechowywał lub rejestrował aktywa klienta „w sposób umożliwiający w każdej chwili wyodrębnienie” ich od aktywów innych klientów i własnych (§ 3 ust. 1 pkt 1). Ma też regularnie porównywać swoją ewidencję z rejestrami podmiotu, który przechowuje te aktywa na jego zlecenie (§ 3 ust. 1 pkt 3).

Przepisy ograniczają też to, co dom maklerski może zrobić z aktywami klienta:

• Zakaz obciążania. Firma nie może ustanawiać na instrumentach ani pieniądzach klienta zabezpieczeń roszczeń niezwiązanych z tym klientem. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy wymaga tego prawo państwa spoza Unii, w którym przechowuje się aktywa (art. 73 ust. 5j).
• Zakaz używania na własny rachunek. Bez pisemnej zgody klienta firma nie może wykorzystywać jego instrumentów na własny rachunek ani na rachunek osoby trzeciej (§ 6 ust. 1-2 rozporządzenia).
• Ochrona przed utratą. Firma musi wdrożyć rozwiązania ograniczające do minimum ryzyko utraty instrumentów klienta, m.in. w wyniku nieprawidłowości w rachunkach, zaniedbania albo oszustwa (art. 73 ust. 5k).

Co dzieje się z gotówką na rachunku pieniężnym?

Pieniądze, które klient powierzył domowi maklerskiemu w związku z usługami maklerskimi, nie wchodzą do masy upadłości. Art. 73 ust. 5c ustawy brzmi: „W razie ogłoszenia upadłości firmy inwestycyjnej środki pieniężne powierzone przez klientów firmie inwestycyjnej w związku ze świadczeniem przez nią usług maklerskich podlegają wyłączeniu z masy upadłości firmy inwestycyjnej.”

Jeszcze przed upadłością, gdy wierzyciel prowadzi egzekucję przeciwko domowi maklerskiemu, środki klientów „nie podlegają zajęciu” (art. 73 ust. 5b). Ochrona działa, bo firma musi deponować pieniądze klientów tak, by dało się je wyodrębnić od jej własnych i ustalić roszczenie każdego z nich (art. 73 ust. 5a).

Firmie nie wolno też używać tych pieniędzy na własny rachunek (art. 73 ust. 5e). Urząd KNF przypomniał te przepisy domom maklerskim w stanowisku z 23 kwietnia 2015 r.

Wyłączenie z masy chroni pieniądze, które dom maklerski przechowywał zgodnie z przepisami. Jeśli przez nieprawidłowości ich zabrakło, różnicę do ustawowego limitu pokrywa system rekompensat opisany niżej.

Jak papiery trafiają do innego domu maklerskiego?

Dom maklerski w likwidacji albo po cofnięciu zezwolenia nie zawiera nowych umów, wykonuje tylko czynności potrzebne do zakończenia działalności i wypowiada umowy z klientami (art. 89 ust. 3 ustawy). Klient może w tym czasie sam przenieść papiery i pieniądze do wybranej firmy inwestycyjnej.

Aktywa klientów, którzy nie wskazali nowej firmy, KNF przenosi swoją decyzją. Według art. 89 ust. 4 Komisja może nakazać przeniesienie instrumentów finansowych, pieniędzy, aktywów i dokumentów do firmy inwestycyjnej, która wcześniej się na to zgodziła, a gdy żadna firma się nie zgodziła, wskazuje ją sama (art. 89 ust. 4b).

Tak było z Domem Maklerskim Banku BPS SA w likwidacji. Komisja 8 marca 2024 r. nakazała przenieść jego rachunki do Domu Maklerskiego Banku Ochrony Środowiska SA. Nakaz objął tylko aktywa tych uprawnionych, którzy sami nie zdecydowali o przeniesieniu do innej firmy.

Co z ETF-ami i akcjami z giełd zagranicznych?

ETF-y i akcje z giełd zagranicznych polski dom maklerski przechowuje zwykle u podmiotu za granicą, a zapisy na rachunku klienta prowadzi na podstawie dowodów od pośrednika, który wykonuje zlecenia na tamtym rynku (§ 12 rozporządzenia). Takie papiery również należą do klienta, ale ich odzyskanie zależy dodatkowo od tego, jak przechowuje je zagraniczny pośrednik.

Rozporządzenie pozwala powierzyć instrumenty klienta innemu podmiotowi tylko wtedy, gdy przechowuje je on oddzielnie od własnych aktywów i od aktywów domu maklerskiego (§ 3 ust. 1 pkt 5). Gdy prawo państwa przechowywania na takie oddzielenie nie zezwala, dom maklerski musi poinformować klienta i uzyskać jego zgodę (§ 3 ust. 2). Zakup zagranicznych funduszy przez GPW opisuje wpis GlobalConnect na GPW: jak kupić zagraniczny ETF.

Kiedy płaci system rekompensat KDPW?

System rekompensat prowadzony przez Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych (KDPW) wypłaca inwestorom pieniądze i równowartość utraconych instrumentów finansowych, których dom maklerski nie jest w stanie oddać. Uruchamia go jedno z trzech zdarzeń z art. 133 ust. 2 ustawy:

1. Upadłość albo restrukturyzacja. Sąd ogłasza upadłość domu maklerskiego albo otwiera wobec niego postępowanie restrukturyzacyjne.
2. Brak majątku na postępowanie. Sąd prawomocnie oddala wniosek o ogłoszenie upadłości, bo majątek domu maklerskiego nie wystarcza albo wystarcza tylko na koszty postępowania.
3. Decyzja KNF. Komisja stwierdza, że dom maklerski z powodów ściśle związanych z sytuacją finansową nie jest w stanie wykonać zobowiązań wobec inwestorów i nie zanosi się, żeby mógł je wykonać w najbliższym czasie.

Uczestnikami systemu są domy maklerskie, banki prowadzące działalność maklerską i banki powiernicze z zezwoleniem KNF. Broker z innego państwa Unii należy do systemu rekompensat kraju, w którym ma siedzibę, a kwoty są tam inne. Opisuje to wpis jak sprawdzić, czy broker CFD ma zezwolenie KNF.

Ile wynosi rekompensata i kto ją dostaje?

Rekompensata pokrywa 100% środków do równowartości 3 000 euro i 90% nadwyżki, przy czym system obejmuje środki najwyżej do 22 000 euro. Według KDPW łączna wypłata na jednego inwestora nie przekracza więc 20 100 euro.

Art. 139 ust. 1 ustawy brzmi: „System rekompensat zabezpiecza wypłatę środków inwestorów, o których mowa w art. 133 ust. 2, pomniejszonych o należności domu maklerskiego od inwestora z tytułu świadczonych usług, według stanu z dnia zaistnienia jednej z okoliczności, o której mowa w art. 133 ust. 2, do wysokości równowartości w złotych 3000 euro - w 100 % wartości środków objętych systemem rekompensat, oraz 90 % nadwyżki ponad tę kwotę, z tym że górna granica środków objętych systemem rekompensat wynosi równowartość w złotych 22 000 euro”.

Wysokość wypłaty doprecyzowuje kilka zasad:

• Jeden limit na inwestora. Obowiązuje on niezależnie od liczby rachunków w danym domu maklerskim (art. 139 ust. 4), a kwoty w euro przelicza się po średnim kursie NBP z dnia zdarzenia (art. 139 ust. 3).
• Należności domu maklerskiego. Rekompensatę pomniejsza się o to, co inwestor jest winien domowi maklerskiemu za usługi (art. 139 ust. 1).
• Nadwyżka ponad limit. Reszty roszczeń inwestor może dochodzić od masy upadłości, masy sanacyjnej albo samego domu maklerskiego (art. 139 ust. 10).
• Wyłączeni inwestorzy. Rekompensaty nie dostają m.in. banki, firmy inwestycyjne, zakłady ubezpieczeń, fundusze, samorządy, członkowie władz domu maklerskiego i ich bliscy (art. 132 ust. 1 pkt 1).

Co musi zrobić klient upadłego domu maklerskiego?

Podstawą wypłaty jest lista inwestorów, którą przygotowuje syndyk albo zarządca, więc najważniejsze dla klienta jest sprawdzenie, czy się na niej znalazł. Według art. 140 ust. 1 ustawy listę trzeba przekazać KDPW niezwłocznie, nie później niż w ciągu 6 miesięcy od ogłoszenia upadłości albo otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego.

Kolejne kroki według ustawy i komunikatów KDPW:

1. Lista inwestorów. Syndyk lub zarządca na podstawie ksiąg domu maklerskiego ustala, komu i ile się należy, po czym przekazuje listę do KDPW, który sprawdza ją w ciągu 30 dni (art. 140 ust. 1a i 2).
2. Uchwała i ogłoszenie. Zarząd KDPW w ciągu 7 dni od przyjęcia listy podejmuje uchwałę o przekazaniu pieniędzy na wypłaty i ogłasza ją w dwóch dziennikach ogólnopolskich (art. 141 ust. 1).
3. Wypłata. Rekompensaty wypłaca się według terminarza, nie później niż 3 miesiące od jego zatwierdzenia przez KDPW (art. 139 ust. 6). Przy WGI wypłacał je syndyk, a przy First International Traders sam KDPW na podstawie dyspozycji składanych przez inwestorów z listy.
4. Brak na liście. Inwestor, którego roszczenia lista nie obejmuje, dostaje wypłatę wyłącznie na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu, które stwierdza jego prawo do rekompensaty i jej wysokość (art. 140 ust. 7).

Roszczenie z tytułu rekompensaty przedawnia się po 5 latach od zdarzenia, które uruchomiło system (art. 139 ust. 9).

Czy w Polsce upadały już domy maklerskie?

Tak, KDPW opisuje dwa zakończone przypadki wypłat rekompensat, dotyczące WGI Domu Maklerskiego S.A. i First International Traders Domu Maklerskiego S.A.

• WGI Dom Maklerski. Upadłość ogłoszono 22 czerwca 2006 r. Zatwierdzona lista objęła 1054 podmioty, a łączna kwota należnych rekompensat wyniosła 30 279 333,93 zł. Maksymalna rekompensata wynosiła wtedy równowartość 13 800 euro, czyli 56 128,74 zł po kursie z dnia upadłości.
• First International Traders. KNF 8 stycznia 2015 r. stwierdziła, że dom maklerski nie może wykonać zobowiązań wobec inwestorów (art. 133 ust. 2 pkt 3). Lista inwestorów trafiła do KDPW 13 stycznia 2016 r., a wypłaty trwały od 15 lutego do 29 kwietnia 2016 r.

Limit z czasów WGI był niższy niż obecny, bo w 2006 r. górna granica środków objętych systemem wynosiła 15 000 euro (art. 139 ust. 2 pkt 1). Przypadek DM Banku BPS z 2024 r. pokazuje drugą ścieżkę, czyli likwidację bez upadłości, w której aktywa klientów przeniesiono do innego domu maklerskiego.

Czym różni się upadłość domu maklerskiego od upadłości emitenta?

Upadłość domu maklerskiego dotyczy pośrednika, a upadłość emitenta - spółki, która wyemitowała papier. Gdy upada pośrednik, prawa z papierów klienta się nie zmieniają, a same papiery przechodzą do innej firmy. Upadłość emitenta uderza natomiast w sam papier, niezależnie od tego, w którym domu maklerskim jest zapisany.

System rekompensat KDPW nie chroni przed upadłością emitenta, bo uruchamia go niewypłacalność domu maklerskiego, a nie spółki emitującej papier. Przypadek ETC na złoto opisuje osobny wpis co się dzieje z ETC na złoto, gdy emitent zbankrutuje.