Na czym polega test adekwatności przy otwarciu rachunku CFD?

Test adekwatności to obowiązkowa ocena, w której broker przed otwarciem rachunku CFD sprawdza, czy klient ma wiedzę i doświadczenie potrzebne, żeby rozumieć ryzyko tego produktu. Pyta przy tym o znane klientowi instrumenty, dotychczasowe transakcje, wykształcenie i zawód. Gdy wynik jest negatywny, musi wyraźnie ostrzec, że produkt nie jest dla klienta odpowiedni. Test chroni przed produktem, na którym przy dźwigni 1:20 spadek ceny złota o 5% zabiera cały depozyt, a standardowe ostrzeżenie KNF mówi o stratach na 74-89% rachunków detalicznych.

Czym jest test adekwatności?

Test adekwatności to ocena, czy klient ma doświadczenie i wiedzę konieczne, „by zdawać sobie sprawę z ryzyka związanego z oferowanym lub kupowanym produktem lub usługą inwestycyjną” (art. 56 ust. 1 rozporządzenia delegowanego 2017/565). Podstawą jest art. 25 ust. 3 dyrektywy MiFID II, który obowiązuje firmy inwestycyjne w całej Unii, także brokerów działających w Polsce na paszporcie z innego kraju.

Przepisy nie używają jednej nazwy. Rozporządzenie 2017/565 i wytyczne Europejskiego Urzędu Nadzoru Giełd i Papierów Wartościowych (ESMA) w polskiej wersji mówią o „ocenie adekwatności”, a polska ustawa o obrocie instrumentami finansowymi w art. 83h o „ocenie odpowiedniości”. W praktyce brokerzy używają różnych nazw, najczęściej mówią po prostu o teście albo ankiecie.

Test dotyczy wyłącznie wiedzy i doświadczenia. Wytyczne ESMA każą firmom unikać wrażenia, że przy tej ocenie liczą się sytuacja finansowa albo cele inwestycyjne klienta.

Dlaczego przy CFD broker zawsze musi przeprowadzić test?

Przy CFD test jest obowiązkowy zawsze, bo kontrakt na różnicę nie może być instrumentem niezłożonym. Tylko przy takich instrumentach przepisy pozwalają przyjmować zlecenia bez oceny, w trybie „wyłącznie wykonywania zleceń” (art. 25 ust. 4 MiFID II, a w polskiej ustawie o obrocie art. 83h).

• Wykaz instrumentów niezłożonych w art. 25 ust. 4 MiFID II obejmuje m.in. akcje, obligacje i instrumenty rynku pieniężnego, ale bez tych, które mają wbudowany instrument pochodny.
• Kryteria z art. 57 lit. a rozporządzenia 2017/565 wykluczają z grupy instrumentów niezłożonych wszystko, co mieści się w pkt 4-11 sekcji C załącznika I do MiFID II.
• CFD to pkt 9 tej sekcji: „Kontrakty finansowe na transakcje różnicowe”.

Oprócz niezłożonego instrumentu zwolnienie z testu wymaga jeszcze zlecenia z inicjatywy klienta oraz uprzedzenia go, że traci ochronę wynikającą z oceny. Przy CFD te dodatkowe warunki nie mają znaczenia, bo produkt nie spełnia już pierwszego.

O co pyta broker w teście adekwatności?

Broker musi zebrać trzy grupy informacji wymienione w art. 55 ust. 1 rozporządzenia 2017/565:

• Znane instrumenty: „rodzaje usług, transakcji i instrumentów finansowych, które są znane klientowi”.
• Doświadczenie transakcyjne: „charakter, wielkość i częstotliwość transakcji” klienta na instrumentach finansowych oraz okres, w jakim je zawierał.
• Wykształcenie i zawód: „poziom wykształcenia, a także obecny zawód lub poprzednie, istotne w rozpatrywanym względzie zawody”.

Przy instrumentach pochodnych i lewarowanych wytyczne ESMA każą zebrać więcej informacji niż przy prostszych produktach. Broker sprawdza wtedy, czy klient potrafi zrozumieć mechanizmy, które czynią produkt bardziej ryzykownym, czy miał już styczność z takimi instrumentami i jak długo się nimi zajmuje. Gdy broker pozwala też na krótkie pozycje albo udziela pożyczek na transakcje, ocena powinna objąć ryzyko tych usług.

Typowe pytanie sprawdza, czy klient rozumie kierunek pozycji, na przykład: „Kupujesz CFD na złoto, czyli zajmujesz pozycję długą. Jaki będzie wynik, gdy cena złota wzrośnie?”. Prawidłowa odpowiedź: pozycja długa zyskuje na wzroście ceny, a traci na spadku, przy czym spread i swap obniżają wynik. Jak liczy się zysk i stratę przy dźwigni, pokazuje wpis co to jest CFD na złoto i jakie niesie ryzyko.

Jak powinien wyglądać rzetelny test?

Rzetelny test sprawdza wiedzę na przykładach, a nie pyta klienta o własną ocenę. Wytyczne ESMA każą unikać pytań „tak/nie” w rodzaju „czy rozumiesz ryzyko CFD” i zastępować je pytaniami wielokrotnego wyboru z jedną prawidłową odpowiedzią, scenariuszami wzrostu i spadku ceny albo wykresami.

Wytyczne opisują też inne wymogi wobec kwestionariusza:

• Odpowiedź „nie wiem”. Klient powinien móc ją wybrać, żeby nie zgadywać.
• Bez sugerowania wyborów. Format kwestionariusza, na przykład czcionka czy interlinia, nie powinien podpowiadać odpowiedzi.
• Kontrola spójności. Broker powinien wychwytywać sprzeczne odpowiedzi i prosić o wyjaśnienie.
• Bez zniechęcania. Firma „nie odwodzi” klienta od podawania informacji (art. 55 ust. 2 rozporządzenia 2017/565).

Broker ma prawo polegać na odpowiedziach klienta, chyba że wie albo powinien wiedzieć, że są wyraźnie nieaktualne, niedokładne lub niepełne (art. 55 ust. 3). Klient, który zawyża w ankiecie swoją wiedzę, sam odbiera sobie więc część ochrony, jaką daje test.

Co oznacza ostrzeżenie o nieadekwatności?

Ostrzeżenie o nieadekwatności oznacza, że według oceny brokera klient nie ma wiedzy lub doświadczenia potrzebnych do zrozumienia ryzyka CFD. Art. 25 ust. 3 MiFID II stanowi wprost, że w takiej sytuacji „firma inwestycyjna ostrzega klienta”. Ten sam obowiązek przenosi do polskiego prawa art. 83h ustawy o obrocie.

Wytyczne ESMA wymagają, żeby ostrzeżenie było „wyraźne, jasne i niewprowadzające w błąd”:

• Podana podstawa. Ostrzeżenie mówi, że ocena wskazuje na nieodpowiedniość transakcji albo że klient nie podał dość informacji.
• Bez rozmytych sformułowań. Zdanie, że produkt „może być nieodpowiedni”, albo etykieta „dla zaawansowanych” nie spełniają wymogu.
• Bez bagatelizowania. Broker nie może zachęcać do ignorowania ostrzeżenia, na przykład w rozmowie telefonicznej.
• Bez zachęt w treści. Ostrzeżenie nie może zachęcać do kontynuowania transakcji, powtórzenia oceny ani do wniosku o status klienta profesjonalnego.

Drugi rodzaj ostrzeżenia dotyczy klienta, który nie odpowiedział na pytania albo podał za mało informacji. W takim przypadku broker ostrzega, że nie jest w stanie ustalić, czy produkt jest dla klienta odpowiedni (art. 25 ust. 3 akapit trzeci MiFID II). Według wytycznych ESMA to ostrzeżenie może paść dopiero po próbie zebrania informacji, a nie zamiast testu.

Czy po negatywnym wyniku można otworzyć rachunek CFD?

To zależy od brokera. Przepisy MiFID II każą mu ostrzec klienta, ale nie każą odmawiać usługi, więc o tym, czy klient może iść dalej, decydują procedury konkretnej firmy.

Wytyczne ESMA zakładają, że klient po ostrzeżeniu „zachowuje możliwość kontynuowania transakcji”. Firma może jednak ustalić kryteria przyjmowania i odrzucania takich żądań, biorąc pod uwagę na przykład dużą złożoność lub wysokie ryzyko produktu. Może też wymagać potwierdzenia, że klient przeczytał ostrzeżenie, zanim pójdzie dalej.

Każdy taki przypadek broker zapisuje w dokumentacji. Rejestr ocen obejmuje wynik oceny i udzielone ostrzeżenia, a także informację, czy klient chciał mimo to kontynuować oraz czy firma się na to zgodziła (art. 56 ust. 2 rozporządzenia 2017/565).

Kontynuacja po ostrzeżeniu nie zmienia warunków handlu: klient detaliczny bez statusu klienta doświadczonego nadal ma limit dźwigni 1:20 na złoto, ochronę przed ujemnym saldem i zamykanie pozycji przy 50% depozytu z decyzji KNF DAS.456.2.2019. Jak upewnić się, że firma w ogóle stosuje te zasady, opisuje wpis jak sprawdzić, czy broker CFD ma zezwolenie KNF.

Czy test adekwatności można powtórzyć?

Tak, ale wytyczne ESMA każą brokerom ograniczać obchodzenie testu. Firma może w tym celu wyznaczyć limit podejść w określonym czasie, użyć innego zestawu pytań przy kolejnej próbie albo wprowadzić okres karencji. Chodzi o to, żeby klient nie mógł wypełniać tego samego kwestionariusza kilka razy z rzędu, „aby sprawdzić, które odpowiedzi prowadzą do otrzymania pożądanych wyników”.

Jeśli broker udostępnia szkolenia, webinary albo rachunek demonstracyjny, następnie przeprowadza nową ocenę skupioną na wiedzy klienta. Ta wiedza może się też zmieniać z czasem, dlatego firma ustala, jak często prosi o aktualizację danych.

Czym test adekwatności różni się od oceny przy doradztwie inwestycyjnym?

Test adekwatności sprawdza tylko wiedzę i doświadczenie, a ocena przy doradztwie inwestycyjnym i zarządzaniu portfelem obejmuje też finanse i cele klienta. Tę drugą ocenę opisują art. 83g ustawy o obrocie i art. 25 ust. 2 MiFID II.

Broker ma prawo zakładać, że klient profesjonalny ma konieczną wiedzę i doświadczenie w zakresie produktów, dla których uzyskał ten status (art. 56 ust. 1 akapit drugi rozporządzenia 2017/565). Jakie jeszcze skutki ma to przy CFD, wyjaśnia wpis co oznacza status klienta profesjonalnego u brokera i co się traci.